Sembola Gûherînê;

76

Ceribandinên pêşîn yê mûzika modern a Kurdî ji hin derdorên kevneperest ve bi tûndî hat rexne kirin jî pêwistîya vê yekê hêdî hêdî hat têgihîştin.“Divê hilberîna mûzika Kurdî ji rehê xwe qut nebe”.Ev nêrîn raste.Tenê bi vê avahî mayîndeyî tê pêk anîn û rê li ber bêesilkirinê tê girtin.Her wİha asêyîya ku mûzika Tirkî û hin mûzikên milletên din ketine ewê mûzika Kurdî rizgar be.

Ger mûzik ji çavkanîya xwe sûdmend be û geş be bi vî rengî dikare hêmanên mayîndeyî û biwespî bixûnife.Divê hilberîna mûzîka gêlerî û dengbêjîya Kurdî him bi avayekî klasîk him jî bi şêwe û sentezên nû were pêşxistin. Hemû awa û şêweyên ku di mûzikên Cihanê de tê bikaranîn di mûzika Kurdî de jî beyî ku dejenere bikin divê were bikaranîn.Her Kurdekî ne divêt berê ku mûzika gelêrî a Kurdî hez bike.

Ger ciwanekî Kurd biwaze mûzika rock guhdarî bike divê ev bikaribe ku bi zimanê xwe vê şêweyî guhdarî bike.Di mûzika Kurdî de divê rock jî, cazz jî,ragge jî,blues jî,hip-hop jî,punk jî,disco jî ango hemû şêweyan were pêşxisitin.Li vir de xala girîng qeliteya mûzika ku tê îcra kirin e.Li şûna zalveyê divê pêşxistin were esas girtin.Ango di mûzika Kurdî de rock çêkirin ev rock li gor pîvanên mûzika Kurdî be.

Kesekî bi navê Ciwan Haco ku berîya 30 salan girîngîya vê yekê fam kiribû.

Ciwan Haco di sala 1957an de li Sûriyê bajarê Qamişlo hate dinyayê.Piştî xwendina xwe ya lîseyê çû Elmanya û li wir ketê ûnîversîta Bochum.Ciwan li Bochumê sê sal tahsîla mûzîkê çêkir.Piştre jî bi şiklekî profesyonel dest bi albûmanan kir.

Tişte herî girîng ewe ku divê were eşkere kirin, karê ku Ciwan Haco dest avêtîye karekî kû pirr wêrekî lê hewceye.

Ciwan Haco bi avayekî profesyonel di dawîya salên 70î di destpêka salên 1980î de dest bi weşandina albûmên xwe kir.

Di wan salan de ji xeynî 2-3 mînakên veşartî di warê mûzîka modern a Kurdî de hebû.Lê vê demê guhdervanên mûzîka Kurdî muhafizekar bûn.Hewldanên pêşî ya çêkirina mûzîka modern a Kurdî ji ber bêeleqeyîyê heta ji ber kardanaweyê neçarî belav bû bûn. “Wek Koma Wetan”

Albûmên wan hewldanan encax piştî 20 salên gihêşti bû asta ku layiqê bûn.

Di mûzîka Kurdî ya gelêrî de piranî enstumantên wek tembûr,cura,bendîr,keman, bilûr,elbane û hwd. tê bi kar anîn.Di salên heşteyî tenê mûzîka gelêrî û dengbejî dihate çêkirin û dihate hez kirin.

Di demekî wisa de ne hêsan bû ku bi deng û şêwazekî “rojavayî” di nava mûzîka Kurdî bihata ba îcra kirin.Lê Ciwan Haco bi avayekî eqilane tevgerîya û mûzîka xwe bi temamî saunda(deng) rojavayî bi kar neanî û bi formên gelêrîya mûzîka Kurdî mûzîkeke hevbeş û cûda derxiste holê.

Ev yek di zarokatîya Ciwan Haco de jî hebû.Ew Mihemed Şêxo,Mirodko û Qerebetê Xaco guhdarî dikir(bi taybetî Mirado û hez dikir).Lê armanca wî wî bingehî danîna tiştekî din bû.

Ciwan Haco di hevpeyvînekî xwe de digot “Li gorî min Qerebetê Xaco ne zêde ji Cazê dûr,caz improvizyon û Mirodko û Qerebetê Xaco jî improvizyoneke baş derxistine holê”

Naveroka stranên Ciwan Haco dû beşin.Yek stranên civakî,niştiman perwerî dudyan jî evîn,veqetîn,hezkirin,hêvî û xweşik bûne.

Ciwan Haco,muzîka otantîk a kurdî bi formên folk-rock ji nu ve serastkir. Hunermend bi avayî stranên kurd bi dinê nasand û stranên kevneşapî di nav gelek baskên mûzîkê di cîh danî.

Cihê Ciwan Haco di nava mûzîka Kurdî de

Ciwan Haco wek şoreşvana mûzîka Kurdî dikare were bi nav bikin.Heta niha her albûmê Ciwan Haco bi baldarî hate şopandin û gûhdarî kirin. .Ciwan haco (Ji xeynî Koma Wetan) mûzîka Kurdî de yekem car şêwazên modern wek rock,blues,cazz, etno-cazz, etno-pop,etno rock,elekronîk cazz bikar anî.Ango bi gotineke din Ciwan Haco destpêka Mûzîka Modern a Kurdî ye.

Ciwan Haco li gel hemû rexneyên neyenî armanca xwe dev ber neda û serket.Piştî Ciwan Haco gelek ciwan û mûzîkkarên kurd dest bi çêkirina mûzîka modern kirin û ev yek jî bû egere pêşketina Mûzîka Kurdî.

Albûmên Ciwan Hacobi avayekî giştî bi şêweyên nêzî hev hatibîn amade kirin jî di her albûmê xwe de motîfên cûda bikar tîne.

Di albûmên wî de bi giştî şêwazên rock(em dikarin bibêjin rocka Kurdî rocka kurdî),cazz,etno caz,elektro cazz,folk,rock,folk pop,pop,blues û mûzîka gelêrîya Kurdî cîh digrin.

Mûzîk bi giştî ser 3 bingehê rûdine.”Rîtm”,”melodî” û “armonî” ye.

Ciwan Haco di albûmên xwe yên pêşîn zêdetir giranî daye melodî û rîtmê di albûmên xwe yên dawîn de jî armonî û rîtm di pêşde ye.Ango hêmana rîtm hatiye parastin.Parseng û guherîn hêmanên herî giring ya mûzîka Ciwan Haco ye.

Ciwan Haco ji albûmên xwe pêşî bi awazên xwe destpêkirîye ango gotin û mûzîkên stranên wî zêdetir aîdê wî bû.

Em dikarin bi kurtî derbarê albûmên Ciwan Haco de agahîyên wisa bidin;

1-Emîna Emîna(1970)
Ev albûmeke amatorîye li Qamişlo li mala Ciwan Haco de bi hevkarîya nivîsandina hin gotinên stranan ji alîyê xwişka Ciwan Haco, Dîlber Haco ve di teybekî de hatîye tomar kirin.Zêdetir ji stanên gelêrî pêk tê şêweya albûmê mûzîka gêlerî ye.Ev albûm avayê kopî kirina guhdarvanan belav bûye.

2-Pêşmerge(1979)
Yekem albûma profesyonel ya Ciwan Haco ye.Albumeke poltîk e û tesîre marksîzmê tê dîtin.Albûma şêwaza wî herî zêde ya gêlerî û merşî(sirûdî) ye. Amûrên tenbûr,akerdiyon û perkusyon hatine bikaranîn.Ji alîyê qelîteya tomar kirinê de albûmeke qels e.Naveroka stranan piranî derbarê şer,şores,rizgarî, sosyalîzm pêk tên. Helbestên Cigerxwîn, wekî albûmên Şivan Perwer hatiye bikaranîn.Hatina tarzekî nû di mûzîka Kurdî de hindik be jî xwe nîşan kirîye.

3-Diyarbekîr(1981)
Di vî albûmê degîtara klasîk ku heta wê demê zêde nedihat bi kara anîn bi piranî cîh cîh girtîye.Ahengeke baş ya tenbûr û gîtarê derketîye holê.Ev albûm zêdetir bi stana Dîyarnekîr(Min navê xwe kola) binavûdend e.Li gor albûma xwe ya berê Ciwan Haco gellek xwe pêşxistîye.Melodî serdest e.

4-Gûla Sor(1983)
Ev albûm nîşaneke vebûna riyeke nû di mûzîka Kurdî de ye.Di Gula Sor de ensturmanên rojavahî wek dahol(baterî),saksafon,bas gîtar bi giranî hatine bikar anîn.Ev yek jî, ji bo mûzîka Kurdî destpêka şoreşeke bûye.Stranên Gula Sor, Hevalê Evîndar,Cané,Yêrîvan,Lê Dîné hé jî albûmên populerin.

5-Leyla(1985)
Albûma Leyla jî di bikaranîna gîtar û tenbûran de dişibe albûmên berê, lê li gor 4 albûmên pêşî formên rock û cazê zêdetir hatiye bikaranîn.Lê di alîyê saundê de em dikarin bêjin ku albûm “bi avê çûye” yanî di hêla qelîteya deng de pirsgirêkek heye û gelek deng baş naye bihîstin.Albûm albûmeke xweş e,lê bûtye qurbana studyoyê. Strana Leyla ji helbestekê Cigerxwîn hatîye çêkirin.Her wiha stranên wek “Behra Wanê” , ” Girîyanim Bese” du stranên balkeş ya wî albûmê ye.

6-Girtîyên Azadîyê(1987)
Albûma Girtîyên Azadîyê albûmeke cûdatir e.Ji xeynî “Girtîyên Azadîyê” di albûmên Ciwan Haco de bi giranî amûrên wek elekrogîtar,gîtar,dahol(baterî),bas gîtar hatîye bikaranîn,lê di vê albûmê de giranî ya tenbûr û bilûr heye.Helbesta bi navê “Generalê Tirsonek” yek ji herî girîng ya ji nav berhemên Ciwan Haco ye.Qelîteya dengê ya wî albûmê li gor albûmên berê gellek baştire.

7-Çaw Bella(1989)
Yekem konaxa guherîna mûzîka Ciwan Haco di vê albûmê de pêk tê.Di vê albûmê motîfên raco hin pêşdaye lê zêdetir stranên gêlerî ya Kurdî hatine bikaranîn.Di vê albûmê de jî li gor şertên vê demê ya têkoşîna rizgarîya Kurdistanê stranên polîtîk ciheke sereke digrin.”Keçikê”,Pêjna te Naye”,”Nisêbîna Rengîn” û Çaw Bella girîngtirîn stranên vî albûmê ne.

8-Sî û Sê Gûle(1991)
Sî û Sê Gûle bi temamî destpeka konaxa dûyemîn ya serpehatîya mûzîka Ciwan Haco ye.Ev albûm nîşana bilind bûna profesyonelîya Ciwan Haco ye jî.Ji alîyê naverokê de zêdetir polîtk e.Helbesta Ehmed Erîd ya bi navê Sî û Sê Gûle bi avayekî destanî bi ahenga melodî,jixweberî,vokal,newa,rîtm,qerîn,kartêkerî û bi li hev hatina hestên “rastîya mirinê” , “kovan” ,”hêrs”,” têkoşîn” û “hêvîye” bêgûman berhemekê nuwaze ye.Di albûmê giranîya malbata Haco jî tê dîtin.Goran Haco,Dîlber Haco û Çelebî Haco jî bi peyv û awazên xwe tevlî albûmê bûne.Helbesta “Dîyalog” ê wek berdewamîya Sî û Sê Gûle ye.Stranên wek “Ti Ciwanî”,”Dîyarbekîr”,”Nikarim” û Gul Gula Min” hin stranên ku hatiye hezkirin ya vê albûmê ne.Mijarên civakî û takekesî bi avayekî wesfdar hatiye pêşkeş kirin.Her wiha ev albûm yekem albûma Ciwan Haco ye ku bi avayekî resmî di nava Tirkîye de derketîye bazar e.

9-Dûrî(1994)
Dûrî di warê mûzîkqelîteyê de yek ji albûma herî biindtir e.Di vê albûmê de li gor albûmên xwe yên berê zêdetir improvîzyon(jixweberî) hatiye bikarnaîn û her wiha ev yek nîşana şêwaza albûma “Bilûra Min” jî daye.Helbesta Serbûrîyek di mûzîka Kurdî xwedî textekêke sexleme ku wê neyê hejandin.Ciwan Haco di Serbûrîyek de li şûna amûran bi dengê xwe melodîya stranê diafrîne.Yek ji girîngîya û sedema bi qelîte bûna wî albûmê orkestraya Ciwan Haco ye.Mûzîsyenên ku di vî albûmê de cîh girtine bi piranî bi hunermend û komên navdar ya mûzîka Cîhanê kar kirine û her yek di qadê xwe de şareza ye.Di vê albûmê de di çerçoveya stratejîya pêşxistina mûzîkê de naverok hinek guherîye.Mijarên takekesî hin derketîye pêş.Ciwan Haco guherîna xwe ser bingeha bo cîhê xwe peyda kirina lêgeranên nû de pêk tîne.

10-Bilûra Min(1997)
Bilûra Min di warê mûzîkqelîteyê de yek ji albûma herî biindtir e.Di navbera “Dûrî” û “Bilûra Min” gelek hêlên hevbeş hene.Lê Bilura min zêdetir nêzî caz û bluseye.Jixweberî gihêştîye asta herî bilind.Ciwan Haco di vê albûmê gihîştîye vê qenaatê ku êdî albûmên wî divê ne tenê ji alîyê Kurdan ve,her wiha ji alîyê milletên din we jî were guhdarî kirin.Di vê albûmê de di peyvan de hêsan bûn sade bûnek heye û beramberî vê yekî awaz ber bi kur bûnê ve çûye.Piranî amûrên gîtara bas,saksafon û amûrên lêdanî hatine bikaranîn.Hema hemû stranên vî albûmê tê hez kirin û tê zanîn.strana Bilûra min ya Celted elî Bedîrxan e ku ew di salên 1930î de di kovara Hawar de bi navê “Seydayê Gerok” weşandi bû.

11-Destana Egîdekî(1998)
Destana Egîdekî ji hemû albûmên Ciwan Haco cûdatir e.Ciwan Haco helbesta dirêj ya nivîskar Mehmed Uzun ya bi navê “Destana Egîdekî ” bi şêwaza etno-jazz hatîye çêkirin.Destana Egîdekî bi hemû taybetmendîyên xwe di mûzîka Kurdî de xwedî cihêkî cûda ye.

12-Derya(2003)
Derya piştî navebrekî dirêj hate derxistin. “Derya” bi şêwaya elektronîk cazz hatiye amade kirin û asta qelîteya wê albûmê gelek zêde ye.Ev albûm ji aliye guhdarwanên wî ve baş nehate têgihêştin.Mînakeke din ya vê şêwazê di mûzîka Kurdî de nîne.Her wiha li rojhilata navîn em dikarin bêjin ku di warê xwe dîsa albûmeke bêmînak e an jî yek ji pêşengê vê terzêyê.

Albûm giranî ji improvizyonan pêk tê.Strana Pero straneke balkeş û ji alîyê peyvan de jî ku ya Hekîm Sefkan e xwedî teybetmendîye.

Dibe ku qiymeta vê albûmê jî piştî 10 salê were fam kirin.Lê xwedî derneketina Ciwan Haco jî “Derya” yê re tiştekî xemnak e.Ku bo vî albûmê tu klîp nehatîye kişandin.

13-Na Na(2004)
“Na Na” albûmeke single ye.Albûm bi temamî cû de ye û giranî tarza pop hatîye bikaranîn.Wek nîşaneya albûma “Off” e.Bi albûma Na Na rewşa şêwaze pop,dîsko di nava mûzîka Kurdî de kete konaxekî nû.Bi vê albûmê Kurd bi riya Ciwan Haco dan îspat kirin ku Kurd di her şêwazê mûzîkê de serkeftîne û beyî dejenere kirn jÎ pop dikare bê çêkirin.Di firotinê de jî serkeftinek baş bi dest xist.

14-Off(2006)
Di albûmê de 13 stran cîh digrin.Navê stranan evin;

1-Ez dimam,2-Dil Ketîme,3-Felek,4-Daristana te,5-Dipirsin,6-Kal,7-Xunav,8-Welatê Min,9-Havîn,10-Li Hêvîya te,11-Winda Bû,12-Hayê,13-Gotin Sar Dibin

Stranên Felek û Welatê min bi şêwaza mûzîka gêlêrî hatine amade kirin.Stanên din jî şêweyên pop û rock in.Strana “Dipirsin” bi zaravaya Kurdî ya Kurmancîya Jêr ango Soranî ye.

Saunda albûmê gellek pêşketîya wekî albûma “Na Na”.Di vê albûmê de qadroya berê ya Ciwan HAco bi temamî hatîye bikaranîn dîsa bi mûzîjenên bîyanî re hatiye karkirin lê aranjeyên stranên aîdê Ahyan Evcî ye.Her çiqas hin rexne haitbin jî bo wî albûmê Ciwan dîsa biryarek baş da bû “Off” di mûzîka hemdem a Kurdî derîyeke nû vekir.

Bandora Rewşa demê di albûmên wî de

Wekî tê dîtin Ciwan Haco her tim mûzîka xwe an go bi gotineke din mûzîka Kurdî pêşxistîye û li gor rewşa giştîya neteweya Kurd û têkoşîna rizgarîya Kurdistanê navaroka albûmên xwe jî guhertîye.

Em wexta vê gûherîna di nava gûherînê de binêrin ku gûherînek biwesf e ka gelo Ciwan Haco di albûmê xwe ya bê de çi surprîzan bike. Ciwan Haco her tim bi peyamên xwe yên Kurdeyatî jî bal dikşîne û tu carî xizmeta “grubeke sîyasî nekirîye û hewl daye ku li gel hemû xelatîyên hin gruban hunera xwe bigehêjîne Neteweya Kurd.

Ciwan Haco yekemîn car bala Cîhanê kişande ser mûzîka Kurdî.bi Ciwan Haco mûzîka Kurdî ku li Tirkîye nedihat pejirandin bala “entelluktelan” kişand.

Bandora Ciwan Haco ewqas mezin bû ku gelek texlîd an jî dirûvê wî derketi bûn holê.

Ciwan Haco bi avayekî stratejîk tevdigere û him ji alîyekî mûzîka gelêrî-klasîk a Kurdî diparêze ji alîyekî bi naveroka albûmên xwe bo hunera Kurdî dibe mînakeke bêhempa û him jî bi bikaranîna şêweza rojavahî bi formên Kurdî derîyên mûzîka Kurdî bo Cîhanê vedike û mûzîka neteweya bêdewlet û kêm bazar bi avayekî wêrekî digîhîne û asta navneteweyî.Bi vî avahî him bo mûzîkarên din yê Kurd dibe mînekekî sembolîk a xwebawerîyê û him jî zêde xwebawerîya giştîya Kurdan.

Mijara hatina Ciwan Haco bo bakûrê Kurdistanê bi taybetî bo Amedê jî wek efsaneyek bû û Ciwan Haco bi pêkanîna xeyalên xwe enseneyekê jî kir rastî.Li Batman û Amedê Ciwan Haco carekî din cûdahîya xwe û rola xwe ya girîng bi pêş çavan xist.

Cihêkî taybetî ya Ciwan Haco di nava gelek Kurdan de heye.Bi taybetî ya ciwanan. Gelek kes di dibistanê de Ciwan Haco naskirin bi taybetî li bakûrê Kurdistanê.Gelek evîn,êş û şadî li gel stranên razdar(mistîk) û kûr ya Ciwan Haco de hate jiyîn.

Di zanîngehan de gelek kes bi Ciwan Haco re mûzîka Kurdî heta rastîya Kurd û Kurdistanê naskirin.

Li bakûrê Kurdistanê di lîseyan de lêgerîn avêtina ser sinifan ji alîyê rêvebirên dibistanê ve dibû.Ev lêgerîn bo cixare,kêr an jî bo tiştên “qedexe” dihat çêkirin.Kî zane li ser çend xwendekarê de kasetên Ciwan Haco hatine girtin.Ev hêla hêstane bi bîdarîyên çendîn kesan encax dibe mijarekek din ya pirtukekê.

Ciwan Haco ne tenê bo albûmên xwe lezî da pêşketina mûzîka modern a Kurdî her wiha derîya mûzîka Kurdî bi teybetmendîyên resen û Kurdeyatî bo cîhanê vekir.

Serhad B.Rênas / Etem Ferqîn KURDISTAN-NETEW
Çavkanî:http://www.muzikkurd.hkmg.net/