46

Hunermenda Kurd Aynûr Dogan derbarê êrîşa komeke nijadperestên Tirk ku li dijî wê kirîn, bersiva pirsên nivîskara Radikalê Pinar Ogunç da.

Li wê şevê her du stranên ku we karî bistirîne, çi dianî ziman? Strana we dixwest bêjê û we negot, kîjan bû?

Aynûr: Her 3’ê jî, stranên evînê bûn. Yek ji wan “Rewend” bû ji alboma min a dawî. Behsa derûna herî nebaş a tê serê însan dike di koçberiyê de. “Delalê” straneke evînî ye ji herêma Xoresanê ye. Ya 3’yan jî “Dew dew” e. Straneke ku Jinên kar dikin û ji mêrên bê xiret re dibêjê…Ango, yek ji wan naveroka xwe ya siyasî nebû.

Li dema ji temeşevanan dengê protostu û dirûşme bilind bûn, tam di wê kêliyê de çi di mejiyê re derbaz bû?

Aynûr: Li dema derbazî strana 3’yê bûm, tevlîheviyek çêbû. Baş tênegihiştim çi çêdibe. Lê, divê mirov vê bibêjê, li hemberî wan kesên ez protostu dikirim, piraniya nerazîbûn destnîşan kir. Li gor li wir 4 hezar û 500 kes amadebûbûn, ji wan dibe ku 400 – 500 kesan protostu dikir. Li gorî min, piraniya kesên hatîn wir kesên şiyar bûn û hatibûn mûzîkê guhdar bikin.

Berî hûn derkevin ser dikê, gomanek di bi we re hebû ku wê tevlîhevî derkeve?

Aynûr: Ne tenê duhî, li Tirkiyê, li her dema derketina ser dikê, însan gomana dike. Di bingeh de, hunermend dixwaze ji sedî sed di nava mûzîkê de derkeve ser dikê. Lê, negengaze ku mirov gomanê neke ku li vî welatî pirsgirêk berdewam dikin û jibo ku ez stranên Kurdî distrînim. Bi giştî li Tirkiyê, tam neketîm nava mûzîkê bi vê derûnê derdikevim ser dikê. Bi vî karê ku em dikin, dûrbûnê dike nava me. Bi vê gomanê, ti çend dikare rast û samîmî be?

Ji bûyerên bûyîn re hûn şaş man?

Aynûr: Em behsa vestîvala Cazê dikin. Li benda însnanên zêdetir yekbûnê çêdikin, karin yekbûnê girêbidin, karin zêdetir cuda binêrin, bawerên bi hêza huner ya yekbûnê, bûm. Di nava min de vê nerazîbûnê, matmayîn çêkir. Tevlîhev bûm. Ya ez xemgînkirîm ji protostu zêdetir, heta niha ev tişt têne jiyan kirin bû. Netehemûlkirina ji straneke evînî re jî re, ez xemgîn kirim.

Wê kêliyê hûn ponijîn tiştekê bêjin? Yan bila bûyer mezin nebin û we baş dît ku hûn wir bihêkin? Tam li wir çi çêbû?

Aynûr: Li wê kêliyê de ti diponije; çi dibe, em bi kûve diçin? Em pêşve diçin an li cihê xwe de dimînin? Min nizanî ka pêdiviye ez çi bikim. Lê, dîsa jî, hewl didim hêviyên xwe winda nekim. Jiber tişta şevê din min ferqkirî evan di hindikayîyê de ne. Bi rastî piraniya wan alîgirên aşitî û biratiyê ne. Ji xwe ya bi salan pirsgirêk mezin kirî ku hindikan ji me re bi piranî dane destnîşankirin.

We gotiye “Min ew ên protostu kirîn efo dikim”

Aynûr: Ez wan efo dikim, lê ya giring ew xwe efo bikin..

Wan mûzîkjenên din çi gotin? Bûyer bi zimanekî din, mirov dikare ji biyanî re şîrove bike?

Aynûr: Wan jî, tu wate neda, şaşman. Gotin, “Me şermkir.” Bê goman zehmete tu ji wan re bide xuyakirin. Divê ji duhî heta îro dîroka Tirkiyê ji wan re bibêjê.

Li gor we, divê Tirkiyê çawa li vê bûyerê binêre?

Aynûr: Li gor min, pêdiviye em hemû jê ders bigirin. Eger, mûdaxelaya cihê herî pak û hesas tê kirin, jibo siyasetek rantê tê bikarînan, divê em tev li ser biponijin. Li wir; bi Rûmî, Îspanî, Ladîno hate gotin. Lê, tehemûlî ji zimanê gelê ku bi sedê salan bi hev re jiyan dikin, nehate kirin.

Tu dibe gazind hebû “Te straneke bi Tirkî jî, bigotane”?

Aynûr: Lê, ez jibo stranên Kurdî kirim nava vê projeyê. Hemen demê de alboma projeyê jî derket. Ez dikarim bi hunermendekî Afrqî re jî stranê bêjim. Di bin vê de li wateyekê lêgerîn nabe! Li hemû vestîvalên dinyayê ku digerim stranên Kurdî dibêjim. Lê jobo wanderan , wek hunermendeke ji Tirkî, Tirkiyayî têm vexwandin. Heta li demeke nêzîk wê vestîvalek li Hamburg çêbibe. Welatê mêhvandar Tirkiyê ye û ez ê 2 konsêran li dar bixim.

Di çapemaniyê de yên hûn protosu kirîn yan jî yên piştgiriya wan dikin, vê dibêjin: Peçvûneke hêj pir nû heye, cenaze ji nû hatin rakirin. Herî kêm derbarê bûyerê de hevokek girêdabane…Li gorî te di vê wateyê de peywireke hunermend ên Kurd heye?

Aynûr: Ez ji vêna bawer nakim. Eger peyamên bi mûzîkê re, bi hunerê tên dayîn neyên fêmkirin, yekbûn bi van re nebe, ji xwe ti çi bibêjê wateya xwe nîne. Ne tenê duhî, êşên berî wê bi salan tên jiyan kirin hene. Ez hewl didim bi hêvî bim. Li vî welatî xemgînbûna kesên dixwazin aşitî û biratî were welat dixwazin, min jî xemgîn dike. Ez jibo hemû însanên dimirin xemgîn dibim, jibo her kesên êşê dikşînin xemgîn dibim. Êdî divê ev pirsgirêk were çareser kirin. Hêjî ti ev î, ti ew î…Êdî divê em mejiyê xwe bi van re mijûl nekin û dinya ber derên cuda ve diçe. Em paşve dikevin dema bê hal bin. Çima ev çend dûrbûnê dikin navbera xwe, çima dîwarên wiha dikin nava xwe? Berî 2 – 3 rojan em li vestîvala herî mezin ya Cazê li Holenda bûn. Ez nêzîkbûnên wir û vir tînim beramber hev. Bi rastî jibo xwe xemgîn nabim, lê ji vî welatî re xemgîn dibim.

Hevpeyvîn: Pinar Ogunç
Werger: Avestakurd

51

Doğu Kürdistan’da daha çok Urmiye, Sine, Kirmaşan, Îlam ve Loristan bölgelerinde yaşayanlar, devletsiz bir toplum olarak ulusal özelliklerini korumuşlardır. 300 yıldır Kürdistan’dan uzak olmalarına rağmen halen dillerini ve folklorlarını en üst seviyede korumuş olan ve kültürlerini tüm ahengiyle yaşayan Horasan Kürtlerini de unutmamak gerekiyor

Folklor kelimesi, Folk (millet, halk) + Lore (bilgi) sözcüklerinin birleşiminden oluşan İngilizce Folklore kelimesinden geliyor. Geniş anlamda folklor, halkın, insanlığın binlerce yıl önceden toplumları için elde ettiği maddi ve manevi bilgi birikimin yansımasıdır. Kimse bu kazanımların kimlere ait olduğunu bilemez, çünkü herkese aittir, her kesimin malı ve mülküdür. Folklorun kimliği genellikle destan, beyit, halk oyunları, efsane, dans, müzik, hikaye, anlatım, sözlü edebiyat ya da toplumsal düşünce ve hafıza, toplumun örf ve adetleriyle tanıtılabilir veya tanımlanabilir. Her milletin folkloru iki temel öğe ile açıklanabilir; Bir milletin kendi ülkesi veya bilinen coğrafyasındaki öykü, hikaye ve masalları. Bir halkın etnik kimliğini tanıtan yaşam öyküsü ve biyografisi. Hatta o halk bağımsız bir ülkeye sahip değilse bile folklor yine de bu halkın tarihini, manevi ve ruhsal özelliklerini bize açıklayabiliyor. Folklorun içeriği Folklor içerik bakımından çok zengin ve içeriğinde birçok önemli şeyleri barındıran bir olgudur. Folklor öyle bir hazine veya bin yılların getirdiği bir definedir ki, zenginliği okyanusların derinliğinden daha derindir. Ya da daha sade bir dille diyebiliriz ki; folklor bir halkın tüm örf, adet, tarih, edebiyat ve toplumsal özelliklerinin bileşkesidir. İnsan açık bir şekilde birçok bilgiyi folklorun içinde bulabilir. Eğer bir halkın folkloru üzerinde iyi bir araştırma yapılırsa, o zaman o toplumun halkının ruhsal durumunu, mükemmeliyetini ve hafıza ve düşünce değişimini daha net görebiliriz. Yüzyılların tecrübe ve nasihatleri bir kuşaktan diğerine olağanüstü bir şekilde ulaşarak halka maledilmiştir. Folklor, anne/baba ve nenelerimizden/dedelerimizden bizlere miras kalan ve kıymeti iyi bilinmesi gereken, her şeyden önemli en değerli varlığımızdır. Kürdistan’da folklor Ülkemiz Kürdistan’da folklor o kadar zengindir ki, bu zenginliği dibi olmayan bir okyanusa benzetebiliriz. Mücevher dolu bir okyanus… Ülkemizin her bölgesi kendine has özellikleri bulunan bir folklara sahiptir. Ancak bu bölgeler arasında çok da büyük farkların olduğu da söylenemez. Çünkü tüm bölgeler aynı temeller üzerine kuruludur. Bu zengin ve bin yılların folklorunun toplamı Kürdistan kültürünü oluşturuyor. Şunu da söyleyebiliriz ki, Kürdistan’da ulusal ve siyasi mücadele ve serhildanlar sürecinde folklor, Kürtlerin hem birliğini oluşturma, hem de kimliğini muhafaza etme konusunda birinci dereceden rol oynamıştır. Bugün de böylesi önemli bir hususu ekimizin bu sayısına konu etmemiz, önemli bir adım ve değerli bir çalışmadır. Neden? Çünkü folklorun tanınması ve tanıtılması halkta ruhsal ve siyasal birlikteliği sağlamaktadır. Teknoloji o kadar geniş bir alana yayılmıştır ki, artık sınırları tanımaz hale gelmiştir. Böylesi teknik gelişim ve global değişim gösteren bir dünyada folklorik unsurların özelliğini kaybetmesi tehlikesi her zaman vardır. Şüphesiz böylesi sınırsız bir kültürün tanıtılması, yeni nesil ve gelecek neslin ulusal kimliğini bulmasında büyük önem taşımaktadır. Yeni nesil, Kürt halkının devletsiz bir halk olarak bugüne gelişinde hangi yol ve tarihsel süreçlerden geçtiğini daha iyi görmüş ve tanımış olacaklardır. Elbette bu durum ulusal birliğin daha da güçlü bir şekilde sağlanmasına olanak tanıyacaktır. Doğu Kürdistan ve folklor Kürtler, İran devlet sınırları içerisinde birçok bölgeye yayılmış durumdalar. Ancak daha çok Urmiye, Sine, Kirmaşan, Îlam ve Loristan bölgelerinde yaşayanlar, devletsiz bir toplum olarak ulusal özelliklerini korumuşlardır. Bu arada 300 yıldır Kürdistan’dan uzak olmalarına rağmen halen dillerini ve folklorlarını en üst seviyede korumuş olan ve kültürlerini tüm ahengiyle yaşayan Horasan Kürtlerini de unutmamak gerekiyor. Hemedan ve Zencanê vilayetlerinde yaşayan Kürtler de eski örf ve adetlerini koruma noktasında zengin bir folklora sahiptirler. Doğu Kürdistan Kürtlerinin diğer parçalardaki Kürtlerden farklı folklorik özellikleri vardır. Urmiye, Mako, Selmas ve Xoy Kürtlerinin folkloru daha çok Colemêrg (Hakkari), Wan (Van), Bazîd (Doğubeyazıt) ve Gilîdax (Ağrı) bölgeleriyle benzerlik göstermektedir. Mukriyan (Şino, Mehabad, Bokan, Miyanduab, Serdeşt, Neqede, Xanê vb.) bölgesi folkloru da daha çok Rewnadiz, Silêmanî (Süleymaniye), Kerkûk ve Hewlêr bölgeleriyle benzeşmektedir. Öte yandan Erdelan Bölgesi ve bölgenin merkezi konumundaki Sine tarafına gittiğimizde bu bölgenin de Halepçe ve Silêmanî (Süleymaniye) ile ortak folklorik noktalarının çok olduğunu görüyoruz. Kirmaşan, Îlam ve Loristan bölgelerinin folklorik tadı ise Xaneqîn ve Mendelî bölgelerine yakınlık arz ediyor. Tabii bu bölgelerin şiveleri de birbirine benzerlik gösteriyor. Horasan Kürtlerinin folkloru İran devletinin zulüm ve baskıları nedeniyle Horasan Kürtlerinin folklorik durumu hakkında yeterince bilgi bulunmamakla birlikte, araştırmacı Kelimullah Tewehudî, kitaplarında bu yörenin Kürtlerinin halen folklorik özelliklerini koruduğunu göstermektedir. Burada halkın folklorik özelliklerini ve kimliğini korumada en büyük pay kadınlara ait. Çünkü Kürt kadınları Qoçan, Şêrwan, Bêcnurd, Kelat ve diğer bölgelerdeki köylerde halen Kürt kıyafetleri giyiyor ve başlarını püsküllü kefilerle süslüyorlar. Ben sadece bir kez Horasan Kürtlerinin yaşadığı bölgelere gittim ve bu sürede onlar hakkında detaylı bilgiler elde etme şansı yakalayamadım. Ancak önemli olan husus şu ki, insan onların arasında kendini Kürdistan’da hissediyor ve Kürt coğrafyası insanın gözünün önüne geliyor. Orada insanın gözüne ilk çarpan şey, geleneksel renkli yaşamlarıdır. Sanki tarih yüzyıllarca geriye gidiyor ve başka bir tarihsel sürece adım atıyorsunuz. Bu görüntü, Horasan Kürtlerinin düğün ve eğlencelerinde daha da barizdir. Endüstriyel ürün ve modern teknoloji burada çok az etkisini göstermiş. Bu nedenle yaşam cennetimsi tadını, doğal devinimini ve geçmiş tarihi sürecini kaybetmiş değil. Hatta oranın su ve havasının kokusu, tadı da bir başkadır. Üç önemli nokta Doğu Kürtlerinin folklorunda 3 nokta ön plana çıkmaktadır; 1- Yüzlerce biçimi olan düğün ve halay; her bölge, kasaba, hatta köy değişik halay, oyun havaları ve eğlence kültürüne sahiptir. 2- Kürt müziği; Sasaniler döneminden günümüze Fars müziğinden ayrı bir kimliğe sahiptir. Müziğin bu zenginliği özellikle Kirmaşan ve Sine bölgelerinde bariz göze çarpmaktadır. Kirmaşan’da yüzyıllardır tambur çalgısı halkın yaşamı içerisinde bir gereklilik olarak var olmuştur ve manevi bir değere sahiptir. Kirmanşan’daki asilzade aileler geçmişten bu yana çocuklarını, tambur çalmakta uzman öğretmen ve sanatçıların yanına vererek eğitim görmelerini sağlarlar. 3- Edebiyat; özellikle sözlü ve şifahi olanı epey zengindir. Ancak, bugüne kadar yazılı Kürt edebiyat tarihi üzerine akademik bir araştırma yapılmadığı için bu tarihin hangi dönemde temellerinin atıldığını bilmemekteyiz. Hikaye, temsil, öykü ve halk stranları Doğu Kürdistan Kürtlerinin sözlü edebiyatında önemli ve büyük bir yer tutmaktadır. Ünlü Yazar Elî Eşref Derwêşiyan, yaşamını sürdürdüğü Kirmanşan bölgesinde bu sözlü edebiyat temeli üzerine bugüne kadar çok sayıda hikaye ve dil üzerine paha biçilmez araştırmalar yapmış ve bunlardan bazılarını yayınlamıştır. Folklorda stran

Folklorumuzun zenginliğinin bir yanı Kürtçe stranlarda görülüyor ve duyuluyor. Yani Kürtçe stranlarda da kökenli isim ve sözcükler bulabiliriz. Bana göre, Kürt dilini iyi öğrenmek isteyen biri ya da sanat alanında başarıyla ilerlemek isteyen biri, öncelikle halk stranlarını veya folklorik eserleri dinlemelidir. Kürtçe sözcük ve cümlelerin güzelliği bu stranların yüreğinde gizlidir. Bu stranlar olmasaydı Kürdistan’da Kürt folkloru bu kadar zengin olamazdı. Dikkat çeken nokta şu ki, Kirmanc bölgesinde stran, halay, söylence ve genel olarak folklorik özellikler Doğu Kürdistan’ın diğer bölgelerine göre daha zengin ve geniş çaplıdır. Bana göre bunun nedeni de, Kirmanclar arasında kadının toplumsal çalışma ve sanat çalışmalarının içerisinde daha aktif yer almasıdır. Dahası iş ve çalışmalar içerisinde önemli rol oynamalarından kaynaklanmaktadır. Tabii bu özellik de geçmiş bir tarihe sahiptir ve günümüzde bu ölçü çok kalmamıştır. Ya da diyebiliriz, bu ölçüler bölge bölge değişkenlik göstermektedir. İran ve Doğu Kürdistan bölgesi kentlerindeki müzelere bakıldığında Kürt folklorunun zenginliğine ilişkin bulgular daha net olarak görülebilir. Müzik enstrümanlarından tutalım döşeme (qalîçe, cacim, berrik), ulusal ve tarihi kıyafetler (fîstan, kiras, poşî, kofî, gore, derpê…), yiyecekler için kullanılan kapkacakların şekli ve rengi (kaşık, tencere, tepsi, kevgir), toprağı işlemek için kullanılan aletler (çift, cencir, keser, kürek vb.) bu müzelerde görülebilir. Folklorik destanlar

Büyük filozof Ehmedê Xanî’nin eseri Mem û Zîn’de, Memê Alan destanından aldığı, Kürt folklorunun bir beytini kullanmıştır. Bu destan, Ehmedê Xanî’nin doğumundan yüzyıllar önce Botan bölgesinde vardı. Şimdi şöyle bir soru soralım; acaba Botan’da yaşamamış olan Ehmedê Xanî, nasıl oluyor da Memê Alan’dan aldığı beyti Mem û Zîn’de kullanmış ve bu eseri yazılı tarihimizin ölümsüz eserleri arasına kazandırmıştır? Memê Alan destanı, onun yaşadığı bölgede de var olmalı ki, bundan faydalanabilsin. Bu arada Memê Alan destanı veya Mem û Zîn hikayesini, Doğu Kürdistan’nın Mûkriyan bölgesinde de dengbêjler günlerce söylenmiştir; Mîr Mem Delê: Yaye Zîn, emrekem! çî dîkey lê nazanim, pêy nakem buxtane Mîr Mem delê: Xatûnê çaw bengiye! Beşqî ew Xulayey le jor serî ye eger eto pêm nelêy nêw w nîşaney koşk û pencerey to de şarî Cizîrê da çiye Yaye Zîn delê: Mîr Mem, koşkî min bilinde ser le şaxî awî spî le hewzî Kewserê dê helderijête ser berdî mermer pexş û perîşan debê le nêw çirwa baxî şên û şalû û şimqar le wê da bûn yaxî… [1] Bunun yanında kaynağını Urmiye bölgesindeki siyasi bir olaydan alan Dim-dim destanı da kuzey, güney ve batı Kürdistan’da bilinen ve söylenen bir destandır. Hatta bu destan Kafkas Kürtleri arasında bile vardır. Ünlü yazar Erebê Şemo, romanının isim ve içeriğini yine Dim-dim destanından almıştır. Dim-dim destanı Urmiye ve Mukriyan bölgelerinde dengbêjler tarafından söylenen bir destandır. Her ne kadar içerik aynı da olsa Kürtçe’nin Kurmancî ve Soranî lehçeleriyle ayrı ayrı söylenmektedir. Devrimci bir destan olan Dim-dim destanı, Behdînan bölgesinde ise farklı bir şekilde söylenmektedir. Dim-dim, birçok yönü halen bilinmeyen trajik bir olaydır. Bu destanda halen birçok Kürt kahraman ve ileri gelenlerin isimleri muhafaza edilmiştir. Bunun yanı sıra Emîr Xanê Lepzêrîn’in Sefavi devletine karşı neden başkaldırdığını bizlere anlatabilecek ve araştırmalara katkı sunabilecek önemli bir tarihi kaynaktır. Dim-dim destanının Mukriyanî şivesinden kısa bir örnek: “Dim-dim berdî le nezarê lêyan da topî Hewşarî hewt şew û rojan awir barî xeber çû le bo Hewşarî dim-dim berdî le berdî lêyden be topî neberdî ta rojî merdî û namerdî…” Bu iki örnekle amacım, Kürdistan’daki birçok yerin ve bölgenin folklorunun birbirine benzediğini göstermek. Kürtçe destan ve Doğu Kürdistan folkloru Doğu Kürdistan Kürtlerinde destan önemli bir yere sahiptir. Yazılı romanlar içerik ve temasını acı ve gözyaşı, sevgi ve aşk, yaşanmış öyküler ve anlatımlar ile halkın yaşamından almıştır. Bu destanlara örnek olarak şunlar gösterilebilir; Dim-dim, Mem û Zîn, Kerr û Kulik, Genc Xelîl, Derwêşê Evdî, Nasir û Malmal, Las û Xezal, Şêx Ferx û Xatûn Estî, Biraymok, Qoç Osman, Xezêm (Xizêm), Şêxê Senaan, Mehmel û Birayîmî Deştiyan, Cûlendî, şûr Mehmûd û Merzîngan, Kake Mîr û Kake Şêx, Qer û Gulezer, Baram û Gulendam, Zembîlfiroş, Bapîr Axay Mengor bBbî Hemzaxa, Ebdulrehman Paşay Bebe, Elî Aşiq ve Horasan Kürtleri arasında da var olan adını sayamayacağım pek çok destan.[2] Kürt folklorunun zenginliği komşu halklara göre daha fazladır. Son olarak şunu söyleyebilirim ki, folklor üzerine yazı yazmak da tıpkı barındırdığı zenginlik gibi, uzun soluklu ve iyi bir araştırma gerektiriyor. Bu yazımda sadece birkaç önemli noktaya işaret etmeye çalıştım. [1] Tuhfey Muzeferiye. Komkirina Oskarman, pêşekî w saxkirdinwe w hênane ser rênusî Kurdî: Hêmin Mukriyanî [2] Burada yazdığım bazı destan isimlerini Gencîney beytî Kurdî/ Sercemî berhemekanî Qadi Fetahî Qazî ve Komkirina Oskarman (Tuhfey Muzeferiye) eserlerinden aldım.

KAKŞAR OREMAR
YENİ ÖZGÜR POLİTİKA

267

Erivan radyosu yayın yaptığı dönemde bölgedeki bütün Kürtlere seslenerek Kürtlere ulusal bilinç kazandırmak anlamında çok önemli bir hizmette bulunmuştur. Radyodaki çeşitli kültürel programlarla Kürtler hem ulus olmanın hem de kendi dillerinin yaygın bir iletişim aracı ile seslendiriliyor olmasının sevincini yaşıyorlardı. Aynı zamanda programlar, modern dünyanın kültürel formlarının Kürtler arasında yayılmasını sağlıyordu. Önceleri Ermenice yayın yapan Erivan radyosunun müzik yayın saati arttırılınca Kürt müzik fondu kuruldu. O günleri radyoda çevirmenlik yapan yaşlı Kürt tarihçi yazar Wezire Eşo şöyle anlatıyor: “Fondun kuruluşu hepimizi sevindirdi. Şarkıları kaytan üzerine kaydeder ve korurduk. O zaman Etare Şero da burada söylemeye başladı. Etar bir gün yanına kızı Gülizar’ı da alıp radyoya geldi. Gülizar, babasının nasihat ve fikriyle utana sıkıla geldiği radyoda Kürt klasiklerini söyleyecekti. Hangi parçaları söyleyeceğini Gülizar’a bıraktılar. Öyle olunca rahatladı, köydeki düğün havaları gibi söylemek istiyordu. O duruşu ile seslendirdiği oyun havaları coşku vericiydi. Böylece Kürt kadınlarının Erivan radyosunda söylemesinin önünü açarak Erivan radyosunun ölümsüz kadın denbêjleri arasına girdi.”

Simo: Gula govenda

Erivan radyosunda Kürtçe klamları seslendiren çok sayıda kadın dengbêj vardı. Bu dengbêjlerden biri de Susika Simo’dur. Susika Simo bir æzidî Kürt kadınıydı. Simo geleneksel Kürt kadınından farklı bir hayata sahipti. Sahnelerde gösterdiği artistik performans ile büyük bir hayranlık uyandırırdı. Bu özelliği ile bütün Kafkasya’da üne kavuşmuştu. 1946 yılında ilk olarak Ermeni devlet sahnelerine çıkıp Kürtçe klam söyleyen kadın dengbêjdir. Bunun yanında Elegez tiyatrolarıyla da sahneye çıkıp turnelere katılmıştı. Tiyatro gösterilerinden önce veya sonra sahneye çıkarak geleneksel Kürt parçalarını seslendiriyordu. Simo, ayrıca çok sayıda geleneksel Kürt dans grupları hazırladı. Kürtler ona “Gula govenda”, “Halayların gülü” diyordu. O zamana kadar devlet nezdinde kabul edilen ilk Kürt dengbêjdi ve ilk olarak devlet sahnelerine çıkıp Kürtçe parçalar seslendirmişti. Simo, sadece Ermenistan’da değil, Gürcistan’da da yani tüm Sovyet ülkelerinde sahneye çıkıp klamlar söyledi. Erivan radyosu açıldıktan sonra da burada Gülizar ile birlikte ilk katılan kadın sanatçılar arasında yer aldı.

Arkaik seslerin düeti

Erivan radyosunda ünlü kadın dengbêjler söyledi. Bunlardan bazıları Bela Qado, Şiblîya Çaçan, Werda Şemo, Asa Evdîle, Xana Zazê, Naza Kokil ve Zadina Şekir’dı. Dengbêjler arasında yer alan Bela Qado’nun sesi çocukluktan itibaren çok güzeldi. Tarz olarak klasik aşk türküleri söylerdi. O, Erivan radyosunda 10’dan fazla parça seslendirdi, Bela Qado aynı zamanda muhteşem bir düet sanatçısıydı ve Efoê Esed, Karapetê Xeço ustalarla birlikte eşsiz Kürt parçalarını bir kez daha ölümsüzleştirdi. Kürt düğünlerinin vazgeçilmez seslerinden, oyun havalarının ozanı Zadina Şekir de dengbêjler arasında önemli bir yer edindi. Erivan radyosunda söylediği parçalar Kürt geleneksel müziğinin başyapıtlarıydı “Malka Semo”, “Kewa Gozel”, “Dewrêşê Evdi” bunların arasındaydı ama özellikle ünlü “Dêre Sorê Biçûkê” ile ölümsüz narin sesi yüreklerde silinmez bir iz bıraktı. Ermenistan sinemaları 1959’da Erebe Şemo’nun “Ermenistan Kürtleri” adlı yapıtını belgesel olarak çevirdiğinde fon müziğinde Zadina Şekir’in “Dêre Sorê Biçžkê” parçası çalıyordu. Zadina Şekir, Egide Cimo’yla birlikte bir orkestra kurdu, konserler verdi.

Toplumsal hafızanın köşe taşları

Kürt halkı bazı yiğit kadınlarını unutamaz. Hayatını halkının varlığına adayan özverili kadınlar onun toplumsal hafızasının köşe taşları olur. Bunlardan biri de Kubara Xudo’dur o sadece güzel sesiyle değil 40 yıl boyunca Kürt çocuklarına Kürtçe öğretmenliği yaparak da hizmet etti. O 1935 Elegez’de dünyaya geldi. Yıllarca Kürtçe öğretmenlik yaptı ve Kürt çocuklarını eğitti. 1961’de Erivan radyosu için 6 klam seslendirdi. O önemli Kürt dengbêjlerinden Torinê Paşa ile düet yaptı. Kubara Xudo halen Rusya’da hayatını sürdürüyor. Kürtlerin unutulmaz kadın dengbêjlerinden biri de Cemila Çauş’tur. Çauş, Siyabendov’un “Siyabend û Xece” tiyatrosunda sahneye çıktı ve Kürtçe parçaları seslendirdi. Daha sonra radyoda söylediği 12 parça sesinin kayıt altına alınıp sonraki nesillere aktarılmasını sağladı.

Toplumun doğal ozanları

Erivan radyosunun kadın dengbêjleri derken onların radyo sayesinde dengbêj olduğu sanılmamalıdır. Onlar toplumun doğal ozanlarıydı. Örneğin Azerbaycanlı Kürt kadın dengbêj Fatma İsa radyoda sadece “De Miho” parçasını seslendirdi. Ama müzik konusunda fiziksel olarak da çok benzediği Anadolu’nun bereket tanrıçası Kybele gibiydi. O halkın yaşamının tüm önemli kesitlerine sesiyle katılıyordu. Ermenistan’a gelin olarak geldikten sonra kır toplumsal hayatının eşsiz bir ozanı olmuştu. Onun dramatik hayat hikayesi sesinin ve dramatik şarkılarının duygusal zeminini oluşturmuştu.

Erivan radyosunda söylemiş kadın dengbêjlerden biri de Kürdistan ve yurtdışındaki Kürtler içinde halen önemli bir popülaritesi bulunan Aslika Qadir’dir. Qadir halen müzik üretimini sürdürmektedir

MOSKOVA – ANF

220

Yeni albümü ‘Azadî’ kısa bir süre önce piyasaya çıkan Nizamettin Ariç, sanatçının sahip olduğu geniş yaratıcılık gücünü kanıtlamış oldu.

Ermenistan Kürt şairleri Fêrîkê Ûsiv ile Eskerê Boyîk’in şiirlerini bestelediği yeni albümü kısa bir sürede çok ses getirip, farklı kuşaklardan büyük beğeni toplamaya devam ediyor. Ki, Ariç’in sevenleri uzun zamandır yeni albümünü bekliyordu. Olumlu tepkilere ve oldukça yüksek satış rakamlarına bakıldığında dinleyicisinin beklentilerine yanıt olduğu düşünülebilir. Biz de, yeni albümünü konuşmak üzere Nizamettin Ariç ile, yaşadığı Berlin’de buluştuk. Söyleşimize Kafkas şairlerle giriş yaptık, albümün müzikal yapısından Kürt müziğinin bugün yaşadığı sıkıntılara köprü kurduk, sürgünü ve ülkeye dönüş istemlerini konuştuk.

Geçtiğimiz haftalarda çıkan son albümünüz ‘Azadî’deki şarkıların sözleri, Fêrîkê Ûsiv ile Eskerê Boyîk’e ait. İkisi de, dedenizin terk etmek zorunda kaldığı Erivan’da yetişmiş, aynı kuşağın şairleri. Birçok Kafkasyalı Kürt şairin şiirlerine besteler yaptığınızı biliyoruz. Ama bu albüm için neden Fêrîk ile Esker’i seçtiniz?

Eskerê Boyîk’in 70’li yıllarda Türkiye’de Dağ Çiçekleri isimli bir Kürtçe-Türkçe kitabı çıkmıştı. Kendisiyle tanışıyorum. Hatta yayınlanmamış eserlerini de bana yollar. Bu geniş bir proje. İlk ayağı Esker ile Fêrîk’ten oluşuyor. Projeyi ilk tasarladığım zaman farklı isimler de vardı. Fakat sonradan, ayakları ikişer isim biçiminde oluşturmamın daha iyi olacağını düşündüm.

 
 
 

 

Fêrîkê Ûsiv’ın Kafkas, hatta genel Kürt şairleri içerisinde çok önemli bir yere sahip olduğuna inanıyorum. Birçok şairde rastlanılan tekrar olgusu onda neredeyse yok gibi. Şiir dünyası geniş; tabiat, doğa, insan ilişkilerine dair çok şey bulunur şiirlerinde. Serhad ruhunu, Kürdün anlatılması zor yönlerini ifade edebilmesi çok önemli. Herkesin düşünüp de anlatamadığı ayrıntıları bu şairler anlatabiliyor. Fêrîk’in şiiri derin, çok yönlü anlamlara sahip.

Onları anlayabilmek için Kürt tarihini, Kafkasya’da şekillenen Kürt kültürünü ve felsefesini, ayrıca Êzîdî yaşam tarzı hakkında bilgi sahibi olmak lazım. Fêrîkê Ûsiv’ın şiirleri daha serbest bir stile sahip olduğundan, örneğin Cegerxwîn’in şiirlerine yapılabilen rahatlıkta, onun şiirlerine müzik yapılamıyor. Esker de çok değerli. Simoyê Şemo, Mîkaîlê Reşîd, Rizaliyê Reşîd ünlü değerli şairlerimiz. Bunlar kalıp üstü şairler. Bir bütün olarak Kafkasya Kürt şairleri çok önemli bir yere sahip. Son zamanlarda Azerbaycan’da da güçlü şairler olduğunu öğrendim. Bunlar Nazım, Brecht, Neruda kadar güçlü şairlerdir. Ama maalesef sahip çıkılmadığından pek tanınmamışlardır.

Sovyetler’den klasik edebiyata dahil edilen çok önemli eserler var. Sovyet edebiyatının bu şairler üzerinde de etkisi var mı?

Bunların hepsinde vardır. Fêrîk zaten Puşkin üzerinde de çalışmış, ona dair şiirleri de var. Doğrudan veya dolaylı olarak bir etkiden söz edilebilir. Zaten Sovyet sistemi içinde o etkinin olmaması imkansız. O dönemde kendi içinde kapalı bir rejimden söz ediyoruz. Kürt klasikleri de ellerine geçiyordu, örneğin Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrê vb. Modern Kürt şairlerden Cegerxwîn vardı ellerinde. Rus edebiyatı ile etkileşimin yaşanmış olması çok doğal bir şey.

 
 
 

 

Albüme adını veren Azadî şarkısı, albüm sıralamasında en sonda yer alıp, bir nevi kapanışı yapıyor. Melodisi, kullanılan enstrümanlar dikkate alındığında, şarkının içinde ağır, yavaş adımlardan koşuşa ilerleyen bir tempo var. Koşuşa başlama anı dinleyici için bir uyanış hissini de uyandırabiliyor. Albüme bu şarkının adını verme nedeniniz neydi?

Arkasında entelektüel olarak düşünülmüş farklı bir amaç yok. Ama daha ağır bir parça olduğu için sona aldım. Kürt halkının özgürlük özlemi ve sorunu, benim kendi özgürlüğüm, bunlar etkidir. Anlatmak istediğim Azadî, basit bir özgürlük anlayışı değil. Halkımın durumundan kendimi koparmam mümkün değil. Beni besleyen en büyük ilham ve gücüm, halkımın mücadelesinden gelir. Çok farklı bir Azadî yorumu olabilir. Dinleyen, başındaki ağır tempodan hıza geçerken farklı şeyler duyup, yorumlayabilir. Ben dinleyenlerime bırakıyorum. Çok ağır dokulu bir çalışma. Çok uzun bir parçaydı, kısaltmak zorunda kaldım. Gozel de öyleydi. Şiir uzun olsaydı, sadece Azadî ile bir albüm yapabilirdim. Onlarca ayrı perspektiften yorumlamam mümkündü. Müzikal sanatsal fantazim çok gelişkin. Bir şarkı için iki üç ayrı beste yapıyorum, bunlardan birini seçiyorum, diğerlerini atıyorum.

 
 
 

 

Şiir hem hayatınızda, hem de müziğinizde nasıl bir ilham kaynağını oluşturuyor? Örneğin Azadî’de aşk, isyan, özlem ve hüzün içiçe işlenmiş.

Çünkü hayatın kendisi öyle. Özellikle Ermenistan veya Kafkas şiirindeki farklılık, yaşamı çok şiirsel anlatmalarıdır. Üzüntü, sevinç, mücadele, yenilgi, hastalık, sağlık, hepsi yaşamda var. Bu çalışmalarda ona dikkat etmeye çalıştım. Özgürlük tutkusu, savaş, savaşın tahribatı, aşk, sevgi, her şey olmalı. Benim gibi bir insanın bu yaştan sonra toplumun her alanında herkesi ilgilendiren olgulara dikkat etmesi gerekir. Benim Kürt müziği yapanlara da örnek olmam lazım. Kürdistan’ın her parçasında ‘Acaba Mamoste bu sefer nasıl bir eser yapmış?’ diye çalışmalarımı dört gözle bekleyen çok sayıda sanatçı var. Onların hafızalarını ve ufuklarını açıyorum. Siz de alın değerlendirin, yorumlayın.

 
 
 

 

Albümü dedenize atfetmişsiniz. Albüm booklet’inde fotoğrafı da var…

Dedem Cevoyê Misto hakkında, onunla ilgili anlatılanların dışında bir şey bilmiyorum. Elimizde bir tek o resmi var. 1. Dünya Savaşı sonrası Ağrı’ya gelip yerleşmiş. Van’a gitmiş, orada da akrabalarımız var. Sonra tekrar Ağrı’ya dönüp, amcam ve halamla birlikte oraya yerleşmiş.

 
 
 

 

Brûkîler mi?

Biz 3 ayrı aşiretteniz; Brûkî, Bekirî ve Celalî. Serhat ve Kafkas bölgelerinde de zaten bu aşiretler yaşıyor. İran’da da var. Babam Ağrı’da doğmuş. Aslında dönmek gibi bir amaçları da varmış ama nedense kalmışlar. Neden geldikleri de net değil. Müslüman oldukları için mi Sovyetlerden kaçtılar? Çünkü kalanları sürgün ediyorlar. Bugün Kazakistan, Özbekistan’a sürülmüş o kadar Kürt var ki. Nadir Nadirov da Kürt Brûkî aşiretindendir. Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan ve diğer yerlerdeki Kürtlerin çoğu – Kurdistana Sor dahil – sürgün ediliyor. Ailemin elinde önce bazı yazışmalar da varmış, fakat sonra onlar da kaybolunca dedemden geriye sadece bu resim kaldı. Bende resmi, onun anısına albüme koydum.

 
 
 

 

O benim özümü temsil ediyor, koparılmışlığımızı. Aramıza sınırlar girmiş. Onu yaşayamadım, sadece aileden dinledim. Bendeki etkisi Erivan Radyosu misalıdır. Serhat Kürtlerinin, biraz Kürtlük ruhu olan Kürtlerin sosyalizasyonunda bu radyonun büyük rolü var. Bu, bilinç altına yerleşiyor ve insanı şekillendiriyor. Bu, bende oldu. İnsanlar bazen saat 5 civarı polis, inzibat duymasın diye kapı ve pencereleri kapatıp, radyo dinlerdi. Dini merasim gibi bir kutsallığı vardı. Çıt çıkmazdı. Orada çok temiz ve Kürt ruhlu bir müzik ve edebiyat ile buluşurduk.

Albüm kontrapuntal bir yapıya sahip. Doğu ve batı enstrümanları arasındaki ahengi nasıl sağlıyorsunuz?

Ben aslında Kürt halk müziğinden yola çıkıp, Kürt halk müziği ile batı müziğinden bir analiz, bir sentez yaratmış durumundayım. Doğu ve batı sentezi de diyebiliriz. Projenin başında ‘Albümü acaba Erivan ya da Serhat stili ile yapsam mı?’ diye düşündüm ama bu herkesin yapabileceği bir şey. Ben farklı bir şey yapmak istedim. Dünya küçüldü, artık Batı müziği de Kürt müziğinin bir parçası olmalı. Batı müziğine en uzak kültürlerden biri de Çin’dir. Çin’de şu an, şu saatte 20 milyon insan piyano öğreniyor, Batı kemanı öğreniyor. Batı dehalarının müziği insanlığın müziği oldu artık. Kürter de bu müziğin bir parçası ve buna dahil olmaları şart.

 
 
 

 

İcra ettiğiniz müzikle yeterince anlaşılmadığınızı düşünüyor musunuz?

Sadece benim için değil, Batı tarzı müzik ya da böyle bir tarz üzerinde çalışan tüm arkadaşlar için bu böyle. Toplumumuz buna hazır değil. Buna destek vermek lazım. Televizyonların, basının, aydınların bunu işlemesi lazım. Medyamız bunu yapacağına, arabeskin yaygınlaşması için önayak oluyor.

 
 
 

 

Daha evvel ‘kürdobesk’ diye bir nitelemeniz vardı. Hala aynı kanıdamısınız?

Bunlar çok yaygın olup, Kürt müziğine zarar verecek özellikteki müziklerdir. Batı ve Kürt sentezine destek verilirse çok daha olumlu gelişmeler olur, önü açılır. Avrupa bu kültürün merkezi ve kaynağı. Eğer Avrupa devletleri buna destek vermezse, kendi Batı müzikleri de 10 sene sonra perişan bir hal alır. Almanya her sene kültüre 11 milyar Euro’luk bütçe ayırıyor. Bunun önemli kısmı operalara gidiyor. Yine üniversitelere, tiyatrolara vs. gidiyor. En ufak kısmı popüler müziğe gidiyor. Avrupalı neyin kalıcı ve neyin gidici olduğunu biliyor. Uzayda yaşam arayanlar da onlar. Bu ileri sanat olmasaydı, oraya kadar uzanmaları mümkün olmazdı. Bu nedenle çok sesli Kürt müziğinin her alanda desteğe ihtiyacı var.

 
 
 

 

Sizce bu destek yok mu?

Bu konuda destek yok. Örneğin Kuzey’de 100 civarında belediye var. Bunların her biri çok sesli Kürt müziğini destekleme kampanyası yapsa, çıkarılan her çalışmadan 100 tanesi belediye tarafından satın alınsa, ‘gelen misafirlerimize ve halka dağıtacağız’ denilse. Sadece dayanışmak için. Kürt müziği ile ciddi uğraşanlar, bu güvence ile örneğin 2000 tanesinin bu şekilde halka ulaşacağını bilir ve bir finansman desteği sağlanmış olur. Bunu bir yana bırakalım, bunca zorluklarla yaptığımız eserleri alıp da paramızı ödemeyen arkadaşlarımız var, Mir ve Kom da buna dahildir. Benim ne tür zorluklarla bu işi yaptığımı bilmeyen yoktur. Bazı arkadaşlar Güney Kürdistan’dan şu veya bu şekilde destek alıyor. Bana şu ana kadar böyle bir destek verilmedi. Dünya alem biliyor ki, Kürt müzik dünyasında en ciddi projelerle çalışanlardan biri de benim ama ben gidip de kimseden para istemem. Benden neden elimi açmamı bekliyorlar? Kendilerinin çağırması lazım. Siz röportaj için gelmek istediniz. Bakın, buluştuk. Yoksa ben arayıp da ‘gelin, benimle konuşun’ demem.

 
 
 

 

Güney Kürdistan ile şu ana kadar herhangi bir ilişkiniz, ziyaretiniz olmadı mı?

Bu soru çok soruluyor, ‘Sen hala gitmedin mi?’ diye soruluyor. Ya, ben nasıl gideyim? Ben ülkeme turist olarak mı gideyim? Halkıma mal olmuş bir sanatçıyım. Diğer sanatçılara yapılanlar bana neden yapılmıyor? Herhalde benimle ilgili hoş olmayan bir durum var ama nereden kaynaklanıyor, bilmiyorum. Ben gözler önündeyim.

 
 
 

 

Peki albümler arası dönemlerinize gelelim. Berlin’de yaşıyorsunuz, zaman zaman ABD’ye gidiyorsunuz. Sanatsal üretimlerinizi nasıl gerçekleştiriyorsunuz?

Ben hiçbir yerde boş durmadım. Benim için bunlar birer çalışma merkezi. Amerika’da senaryo yazdım, çok müzik besteledim. Henüz çıkmamış video klipler yaptım. Ama 1,5 yıldır Amerika’ya konserler dışında gitmiyorum. Sosyal yaşam da gerekiyor. Güneşli bir günde dostlarınla çıkıp bir şeyler de paylaşmalısın. Ama ben bilgisayar başında harıl harıl çalışıyorum. Sanatın derinliklerine inmek isteyen sanatçının günlük siyasetten geri çekilmesi ve yoğunlaşması gerekir. Kendi siyasal tercihinden kopmak anlamına gelmiyor bu tabii. Sanat ilhamla, şarapla sağda solda beklemekle yapılmaz. Oturup 12 saat çalışman lazım, sonrası gelir. Bazen saatlerce nota kağıdına bakarsın, sen ona, o sana. Sonra yazarsın, yok olmadı, sil at. Tekrar yeni baştan. Bir emek olayıdır. İlham da bazen önemli ama tek başına yetmez. Hergün disiplinli çalışmaya beynini alıştırmalısın. Gençlere hep bunu söylüyorum.

 
 
 

 

Gençlerden hazır söz açılmışken; Kürt müziğinin geldiği aşamayı nasıl buluyorsunuz?

Kürt müziğinde güzel, ciddi ҫalışmalar var. Aynı zamanda müzik kültürümüze zarar verebilecek ҫok ciddi bir yozlaşma da var. Arabesk neredeyse hakim durumda. O da bir tür ve olmalı ama bu kadar üstte ve dominant olması kötü. Bunun bir denetimi yok. Geleneksel Kürt müziği örneğin bir müzikal ekol ve halkın öz kültürüdür. Herhangi bir Kürdün bir dengbêj şarkısını yanlış okuması hemen dikkat ҫeker, insanlar bu kültürü bildiği için bu yanlışı dile getirir. Fakat arabesk müziği öz müziğimiz olmadığı iҫin böyle bir mekanizma yok. Ama dinleyen bir kesim var. Kürt medyasında her şeyden daha çok önde. Destek de görüyor. Yüzeysel bir sanat. Arap müzik kültürünün dejenere olmuş bir biçimi olarak uygulanıyor. Son derece basit. Güney’de, hatta Soran bölgesinde daha yaygın. Aydınlar, yazarlar, sanatçılar ve kurumlar buna dikkat etmeli. Çok kaliteli şairlerin şiirleri dururken eften püften sözlerle şarkı yapmak doğru değil. Kürtlerin – ki, bu her parça için geçerli – bir dil, kültür ve sanat politikası yok. En büyük eksikliğimiz budur. Çerçeve ve hedef olmalı. Böyle giderse 20 sene sonra bakacağız ki, çok büyük tahribatlar olmuş. Gerek Güney Kürdistan için, gerekse de devletlerle savaşabilecek güçte olan partilerimiz için de bu böyledir. Bir kültür ve sanat politikası oluşmalıdır. Bunu eleştiriyorum.

 
 
 

 

40 yıllık sanatsal yaşamınızın uzunluğu dikkate alındığında, bu süreye göre az ürün verdiğiniz düşünülebilir. Neden daha sık aralıklarla yeni ürünlerle karşımıza çıkmıyorsunuz?

Çeşitli nedenler var. Bir tanesi zaman. Gelişme ve olgunlaşma zamanımı kullandım. Durmadım, her yaptığım parçaya en az iki varyant yapıyorum. Yayınlanmamış çok müzikal, enstrümental çalışmam var. Enstrümental müzik bende hep önemli bir yer tutar. Önemli problemim de, finansman vs. her şeyi kendim yapıyorum. Konserlerimden elde ettiğim geliri albümlere yatırıyorum. Bu da karşılamaya yetmiyor.

 
 
 

 

Peki albümü bir Kürt firmasından değil de, neden Kalan’dan çıkardınız?

Herhangi bir firma geldi de, ben mi hayır dedim? Hasan Saltık tanıdığım, çok dürüst ve temiz bir insan, üstelik işini profesyonel yapan biri, ve repertuarında ҫok sayıda Kürt müziği de olan bir firma. Kimsenin hakkını yemez, fazlasıyla verir. Onunla çalışmam kadar doğal bir şey olamaz. Öte yandan Kürt müziğinin yaşadığı büyük bir trajedi var. Gençlerimiz büyük heveslerle, yıllarca emek verip, üzerine para da koyarak ana dillerinde bir CD hazırlıyorlar. Sonra da basılması için bizim firmalara veriyorlar. Bir karşılık beklemeden, sadece dağıtılmasını istiyorlar. Firmalar ise buna ek olarak basmak için onbinler talep ediyor, sonra bütün haklarını ilelebet elinden alıp basılan ürünü arşive kaldırıyorlar. Bunun genç sanatçılarımızın gelişmesine katkısı olur mu?

 
 
 

 

Siz bir dönem müzik çalışmalarınızı Feqiyê Teyran adıyla yürüttünüz. Bundaki amacınız neydi?

Bunun tek nedeni, Feqiyê Teyran adını yaygınlaştırmaktı. Onu çok geç, Suriye’de tanıdım. Çok etkilendim. Ona bir hizmet yapmalıydım. Ünlü, tarihi bir Kürt şahsiyetinin adıydı. Ondaki mistisizm, felsefe çok derin ve çok etkilendim. Şêxê Senan destanındaki dizeler örneğin: ‘Gelî sofiyan qirqir mekin, derd û kûla li min mekin, meth û senayan pirr mekin, bêna nexweş ji we tê…’ Bu, o dönemlerde bile toplumdaki dini fanatizme bir karşı çıkıştır. Aşkı için 500 sofiyi, dergahı ve dinini terk edebilen bir çıkış. Örneğin ‘Ezê mizgeftan wêran kim, li ber derê dêran kim…’ Buradan dinden çıkma da yok, dini mutlakiyetçilikten kurtarma girişimi var. Eleştiri var. Oldukça maddeci ve solcu bir bakış ve beni çok etkilemişti. Benim için Müslümanlık, Êzîdîlik, Hıristiyanlık hep aynı, hepsinin olumlu ve olumsuz yanları var. Hepsine değer veririm. Kürt klasisizmde geniş bir bakış açısı var. Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Baba Tahîr, Elî Herîrî ve diğerlerinde bunu görmek mümkün. Sonrasında Feqiyê Teyran’ın adı yaygınlaştı ve çok tanındı. Az da olsa benimde katkım oldu ve artık o adı kullanmamın gereği kalmamıştı.

 
 
 

 

Siz kendiniz de şiir yazarmısınız?

Birkaç denemem oldu ama baktım ki, ben o konuda yetenekli değilim. Bakıyorsun Fêrîkê Ûsiv, Esker, Cegerxwîn yazmış. Senden daha iyi yazmışsa, senin yazmanın ne anlamı var? Ben kendi yeteneklerimi onların eserleriyle birleştirip güzel şeyler yapıyorum.

 
 
 

 

32 yıldan beri sürgünde yaşıyorsunuz. Sürgün olgusu, sanatınız üzerinde nasıl bir etkiye sahip?

Allah kimsenin başına getirmesin. Fakat sürgün gibi bir trajediden bile gözlerini açarak çok şey çıkarabilirsin. Ben de avantaja dönüştürdüm. Olanaklar var. Ben her alanda, var olan olanaklardan yararlanmaya çalıştım. Kendine yeni ufuklar ve hedefler açabilirsin. Ama ülkenden zorla koparılmışsın. Ailen, dostların ile hiçbir şekilde iletişime geçemiyorsun. O duygu çok ağır. Ölüm döşeğindeki bir aile ferdinin elini öpüp vedalaşamıyorsun. Bunlar bir insan hele bir sanatçı için çok ağır. Bu nedenle de devletten nefret ediyorum. Kürdistan’ı kurduğumuzda bu tür şeyler olmasın diyorum. İnsanlar düşünce, renk, cinsiyet, inanç, ırk vs. nedenlerle ülkesinden koparılmasın, kopmasın.

 
 
 

 

Dönmeyi düşünüyor musunuz?

Kürdistan’a ve Türkiye’ye dönmek isterim, hem de çok. Ama gönül isterdi ki, Kürt siyaseti bu konuda aktif olabilsin. Bizim gibi sanatçılar, yazar ve aydınlara sahip çıkabilsinler. Bu birinci derecede onların görevidir, sonrasında devlet gelir. Şu ana kadar böyle bir teklif gelmedi. Şu ana kadar ‘Seni de Newroz’da halkın arasında görmek istiyoruz’ diye bir çağrı almadım. Sanki hiç kimseyi ilgilendirmiyor bile. Amed’de halkla buluşmak istemeyen bir Kürt olabilir mi? Ben 30 yıldır neyin mücadelesini veriyorum? Onun platformu da Amed değil mi? Ağrı, Muş, Van değil mi? Doğrudur, Türk siyasetinden bana teklif geliyor.

 
 
 

 

Peki bu teklifte bulunan Türk tarafına nasıl bir yanıt verdiniz?

Bu benim bireysel sorunum değil. Benim yegane amacım, halkımın özgürlüğü ve kurtuluşu. Halka yararlı olacak adımların yanındayım. Ben TRT6’yı bu anlamda olumlu buldum. Ama yeterli değildi, arkasının gelmesi lazım. TRT6’yı açacaksın, sonra da Kürtçe konuşuyor diye insanları içeriye atacaksın, mahkemede savunma yaptırmayacaksın. Çık televizyona, egzotik şeyler söyle. Sanat bundan ibaret değil, benim sanatım halkımın hizmetindedir. Çok geniş amaç ve etkileri var. Benim için sorun çözülmüş değil. Mücadeleme devam ediyorum. Kürdistan özgür değil, dört parçayız hala. Anayasal garantiler yok. Bir sanatçı olarak bunda ısrarlı olmak zorundayım. Sanatçının güncel siyaseti de aşan, daha kalıcı tavır sahibi olması lazım. Bizim kararlı duruşumuz TRT6’yı anayasal güvenceye ulaştırır, diğer gelişmeler de öyle. Kürt diliyle sanat yapmak önemli bir adım. Orada anadilleriyle müzik yapanları da eleştirmiyorum. Kimisinin tek özlemi Kürtçe söylemek, medyada varolmak. Benim gibi, halkının kurtuluşunu amaç edinmek zorunda değil herkes. Onları biraz vicdanlarıyla başbaşa bırakmak lazım. Erivan Radyosu’nun amacı, Komünist Parti’nin propagandasıydı. Ama komünizm gitti, bize radyo ve onun yaptığı hizmetler kaldı. Biraz da bu yönlü bakmak gerekir.

 
 
 

 

YEKO ARDIL

 

 
 
 

 

YENİ ÖZGÜR POLİTİKA

54

Yönetmenler Mehmet Hadi Sümer ve Halil Fırat Yazar Kürtçe rock müzik üzerine bir belgesel çekti. ‘Bé Wetan’ın (Vatansız) gösterim için desteğe ihtiyacı var

Kürtçe rock müziğin, kökeni neye dayanıyor, dalları nereye uzanıyor?

Halil Fırat Yazar: Koma Wetan bir şarkısında diyor ki; ‘Tu bayê sar çi digeri/ Mîna hespa bê gemuzî’… (Sen ey soğuk rüzgar ne geziyorsun, gem vurulmaz bir at gibi…) Kürtçe rock dediğimizde dal-kök gibi durağan bir formda değil de, o gem vurulmaz rüzgar ile tanımlamak ruhuna daha uygun olacaktır sanıyorum. John Lennon’ın da, Flitê Quto’nun da saçlarını dalgalandırmış bir rüzgar.

Belgeselin adı neden ‘Bé Wetan’?

Mehmet Hadi Sümer: İlk Kürt rock grubunun adı Koma Wetan (Grup Vatan) ama grup üyeleri ne bu grubu kurduklarında ne de bu adı aldıklarında vatanlarını görmüşlerdi! Kafkaslarda, ailelerinin sürgünlüğü ve kaçışlarının devamı olarak zaten vatansızdılar. Sadece Kürt rock müziği değil, Kürt müziğinin ana unsuru olarak vatan söyleminin şekillendiricisinin ‘vatansızlık’ olduğunu anlamak için kâhin olmaya gerek yok. Kürtçe şarkıların sözlerini deşifre ettiğinizde görüyorsunuz ki sevgiliye yapılan güzellemeler bile vatanla özdeşleştiriliyor, ama ortada ezbere bildiğiniz anlamıyla bir ‘vatan’ yok. Belgeselde de müzisyenler kendilerini anlatırken aslında ‘vatansızlıklarını’ anlatıyorlar.

Koma Wetan sizin bu belgeseli çekmeniz için en önemli motivasyon oldu sanırım?

HFY: Evet tabii. Koma Wetan’ı inceleyin, baştan sona ‘delilik’. Çünkü, bu ülkenin koca koca adamlarının oturup, ciddi ciddi bing-bang’ı tartışır gibi, ‘kart-kurt’ teorisini üretmeye başladığı yıllar. Ve ‘kart-kurt’tan değil de, Beatles’dan, Qarapetê Xaco’dan etkilenmek haddini kendinde bulan üç Kürt bir Ermeni gencinin hikayesidir Koma Wetan. Bu aynı zamanda sanatın etkisinin, saltanatların gücünü zaman içinde nasıl komik hale düşürdüğünü içinde barındıran bir gerçektir. Ve daha ilginç olan ise, bu grup kurucusu ve vokalisti Kerem Gerdenzerî 60 yaşına gelene kadar ülkesini görmeden yazdı o kadar şarkıyı. Baştan sona merak yaratan bir grup.

Başka hangi topluluklar var?

MHS: Koma Wetan’la başlayan Kürt rock müziğinin yolculuğu, yine kendi doğdukları topraklardan uzakta Adana’da MKM’de müziğe başlayan Koma Rewşen’e, çıkardıkları iki albümlerini de evde kendi imkânlarıyla basan yeraltı grubu Siya Şevê’ye ve Hakkâri’de ‘sıfır noktasındaki’ ilk Kürt heavy metal grubu olan Ferec’e kadar uzanıyor.

Koma Wetan ekibi belgeselde “Biz bu müziği yapmaya başladığımızda ne Rammstein’ı ne Metallica’yı tanıyorduk. Çalmaya başladıktan çok sonra tanıdık onları” diyor. Kürtçe rock’ın özgünlüğü nerede?

HFY: Sanatta doğal duygu çakışmaları normal bir durum. Belki şu anda bile dünyanın iki ayrı kıtasında, iki ayrı müzisyen, aynı gökyüzünün yıldızlarına bakıp yazıyordur şarkılarını. Kaldı ki metal müzik Rammstein ya da Iron Maiden vs. isimleriyle bir aidiyet kazanmış olsa da, bu isimlerden çok zamanlar önce bile bir uçurumun dibinde yankılanan rüzgarın ıslık sesi, o türü ortaya çıkarmıştı. Kürtçe rock’ta politik kimlik ön plandadır. Rock’n’roll 2. Dünya Savaşı sonrası anti militarist bir kimlikle doğdu. Kürt rock müziği ise kapitalizmin kışında, o ruhu kalbinin serasında yeşertiyor.

Sözlerde hangi tema işleniyor?

MHS: Kürt rock müziği diğer Kürt müzik gruplarına göre daha ideolojik ve politik bir çizgide duruyor. Biçim ve içerik birbirini besliyor ve sözler Kürt müziğinde alışık olduğumuz ‘lê lê ve lo lo’ lardan daha farklı oluyor. Koma Rewşen ‘Zagros’ adlı şarkısında dağları ima ederek ‘Zagros, bu baharda çocuklarını doyurdu’ derken, Ferec ‘Helikopter’ şarkısında 80 darbesini eleştiriyor.

Siz ne dinleyerek büyüdünüz?

MHS: Ailelerimiz gibi Aram Tigran, Xarapet Xaco, Arif Cizrawi gibi Kürt klasik müziğinin ustalarını, dengbejleri dinleyerek büyüdük, hâlâ da dinliyoruz. Ama hepimizin hayatında bir dönüm noktası olarak Koma Wetan’ı dinlemenin öncesi ve sonrası vardır. Dünyanın Beatles’la tanışması neyse Kürdün Wetan’la tanışması müzikal anlamda odur. Eski kuşaklar geleneksel motiflerde daha ısrarcılar tabii ama Kürt modernizasyonu sadece siyasal ve sosyal olarak değil, aynı zamanda kültürel olarak da şekilleniyor. Kürtçe rock popüler değil ama şu anki Kürt rock gruplarının popülarite kaygılarının olduğunu sanmıyorum.

Kürtler için popüler müzik nedir?

MHS: Kürtler için popüler müzik türünün ne olduğunu Kürtlerin bir araya geldiklerinde, alanlarda sokaklarda hangi türküleri bir ağızdan söylediklerinden anlayabilirsiniz. Müzik ile olan ilişkimiz ise malum kapı gıcırtısına bile halaya duran bir halkız. Duygu aktarımında edebiyattaki açığımızı müzikle kapatıyoruz, belki de bu sebepten Türk halkı bizi anlamıyor, çünkü dilimizi bilmiyorlar. Albüm almaya hâlâ çekiniyoruz sanırım, çünkü yasaklı zamanlardaki sakladığımız Kürtçe kasetlerimizin bir kısmı hâlâ toprağın altında duruyor, yeni albümlerde ‘bilinmeyen dil’ vasfına rağmen TRT gibi bir kurum tarafından bile telifsiz olarak kullanılıyor; herhalde TRT6 da para vermemek için bizim gibi internetten indiriyor.

Bir gün Türk müzik kanallarında ‘Kürtçe rock’ dinleyebilecek miyiz?

MHS: Türk müzik kanallarında Türkçe rock bile çok fazla kendine yer bulamıyorken Kürtçe rock dinlemek ne kadar gerçekçi siz karar verin. Çünkü hangi müziğin ne kadar dinleneceğini piyasa belirliyor. Piyasa olmuşsanız, apolitikseniz, magazinelseniz, popüler bir iş yapıyorsanız sonuna kadar kapılar size açık. Misal, bir bakın Anadolu rock gruplarından hangisine denk gelebiliyorsunuz müzik kanallarında? Türkçe sözlü Batı müziğidir tüm gün dinlettikleri, şimdi kaldı ki Kürt rock müzik gruplarına sahne verecekler? Yanında iki de bira satamıyorsa mümkün değil dediğiniz. İlle de olacaksa, Kürtlerin kendi müzik kanallarını serbestçe kurup kendi müziklerini serbestçe dinlemeleri daha makbuldür.

Belgeselden ilginç bir hikâyeniz var mıdır anlatabileceğiniz?

HFY: Adana’da Koma Rewşen ile söyleşi esnasında, arabesk üzerine hararetle konuşurken, dışarıdan aniden bağlama ile arabesk müzik çalınması oldukça ironik olmuştu bizim için.

Bé Wetan ne zaman gösterilecek?

HFY: İlk olarak Diyarbakır’da, Cegerxwin Kültür Merkezi’nin düzenlediği ‘FilmAmed’ günleri kapsamında gösterildi. Büyük bir ilgi gördü. Filmi bölgede sivil itaatsizlik eylemi olarak kurulan Demokratik Çözüm çadırlarında gösterecektik ki polis çadırları bir gecede yerle bir etti. Biz yine de önce bölgede altyazısız, kendi diliyle anlayanlara göstermek istiyoruz. Sonra, eğer sinema salonu bulursak göstereceğiz. Son olarak da filmi izlemek isteyenler için de internette paylaşacağız tabii ki.

Bundan sonraki projeleriniz neler?

HFY: Şu an bir kısa film üzerinde çalışıyoruz. Öyküyü bitirdik. Senaryoya geçeceğiz. Bu yaz çekmeyi öngörüyoruz.

ELİF TÜRKÖLMEZ/radikal

33
Derhênerê kurd Özkan Küçük, jiyana siyasetmedara kurd Leyla Zana ku di nava jinên kurd de bûye sembol, dike belgefîlm.

Derhêner Özkan Küçük ku heta niha çend belgefîlmên din jî kişandiye, derbarê belgefîlma ku çêdike de axivî.

Li gorî Aknewsê, Küçük bi bîr xist ku siyasetmedara kurd Leyla Zana deh salê xwe di girtîgehê re derbas kiriye û wiha got:

 “Leyla Zana keseke wisa ye ku hem jiyaneke dijwar derbas kiriye hem jî gelek tiştên serkeftî bi dest xistine. Derheqê siyaseta kurd, siyaseta azadiyê û têkoşînê de kêm kes hene ku evqas tişt bijîn û evqas tişt bizanibin. Ev qas jî bandora xebatên wan li ser jiyana wan be. Çalakiyên ku tevli bûye, kar û xebatên ku meşandiye gelek tişt ji jiyana wê sitandine. Gelek êş û azar kişandiye lê dev ji kar û xebata xwe bernedaye.”

‘Zana sembola cîhanê ye’

Küçük, bal kişand ku Leyla Zana ne tenê di nava kurdan de, li cîhanê jî bûye semboleke moral û motîvasyona têkoşîn û berxwedanê. Küçük, destnîşan kir ku Leyla Zana xwe weke “zimanê gelê xwe” dibîne û ji ber vê yekê wan jî navê “Ez zimanê gelê xwe me” li belgefîlmê kirine.  

Küçük, aşkera kir ku zimanê belgefîlmê ji sedî 90 bi kurdî ye û wiha berdewam kir: “Leyla Zana dê bi zimanê gelê xwe, yanî bi kurdî behsa xwe, behsa xebatên ku ji bo gelê xwe kiriye, bike. Dixwazim heta niha çi jiyaye, çi hatiye serê wê, çi wenda kiriye, çi qezenç kiriye, derxim holê. Di belgefîlmê de dê tenê Leyla Zana behsa xwe bike û li aliyekî ve jî em ê wêne û dîmenan bi kar bînin.”

‘Taybetiyên Zana pir in’

Küçük, gotinên Leyla Zana yên “Ez di têkoşîna kurdan de arşîv im” bi bîr xist û wiha axivî: “Em li aliyekî li Leyla Zana dinêrin lê ev pêvajo di heman demê de dîroka kurdan e jî. Ez jî dixwazim ew weke arşîvek di fîlmê de cih bigre. Lê taybetiyên Leyla Zana pir zêde ne. Ev yek mirov ditirsîne jî. Di nava fîlmekî de gelo ez ê bikaribim hemû taybetiyên Zana bidim? Vê pirsê ji xwe dikim. Ez van taybetiyan çiqas zêde bixim nava fîlm, ez ê xwe ewqas serkeftî bibînim.”

Küçük, derbarê dirêjahiya belgefîlmê de jî got ew difikirin belgefîlm bi qasî 75-80 deqe be.

28

Mezopotamya Kültür Merkezi sanatçıları efsanevi Kürt Şair Baba Tahirê Uryan’ın şiirlerinden oluşan besteleriyle Diyarbakırlılara unutulmaz müzik ziyafeti verdi….

Mezopotamya Kültür Merkezi sanatçıları tarafından Klasik Kürt Edebiyatı´nın önemli şairi Baba Tahirî Uryanî Hemedanî´nin beyitlerinden oluşan “Diwan-a Dubeytî” adlı müzik, şiir ve dans gösterisi Diyarbakır’da sahnelendi.

Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi tarafından organize edilen etkinliğe BDP İl Başkanı Mehmet Ali Aydın, Büyükşehir Belediye Başkanı Osman Baydemir, Dicle Anter, Yazar Şeyhmus Diken, kentte faaliyet yürüten müzisyenler, tiyatrocular, edebiyat çevresi ve çok sayıda kişi katıldı.

Büyükşehir BelediyeSİ Tiyatro Salonu’nda gerçekleşen etkinlikte Nurcan Değirmenci, Meral Tekci, Zelal Gökçe, Serhat Ertuna ve Serhat Kural’ın yorumuyla Uryan’ın felsefik derinliğe sahip şiirlerinin besteleri mistik bir ortamda dinleyicileri adeta büyüledi. Uryan’ın 13 eserinin bestelendiği projede,Yeşim Coşkun’un dans performansı da izleyiciden büyük ilgi gördü.

Tüm müziklerin düzenlemesini yapan Ahmet Tirgil kemanıyla gruba eşlik ederken; tamburda  Beriwan Ayaz, elektro gitarda Murat Çorak, perküsyonda Hogir, bas gitarda Olcay Bozkurt, kavalda Sabır Erdinç enstrüman çaldı.

Bin yıllık susuzluğumuzu giderdiniz

Seyirciden büyük alkış alan sanatçıları sahneye gelen Büyükşehir Belediye Başkanı Osman Baydemir çiçek vererek kutladı. Baydemir,“Bugün bu sesinizle bizlere bir tas zemzem suyu vererek, bin yıllık susuzluğumuzu dindirmiş, bizleri farahlatmış oldunuz” diyerek sanatçılara teşekkür etti. Bin yıldır bu dilin ve kültürün varlığını koruyarak bugünlere geldiğini tüm dünyanın iyi bilmesi gerektiğini ifade eden Baydemir, sözlerini şöyle sürdürdü: “Edebiyatı, kültürü ve sanatı Baba Tahirê Uryan, Feqîye Teyran, Ehmedê Xanî gibi şahsiyetlerin mayasıyla yoğrulduğu müddetçe bu halkın sırtı yere gelmeyecektir. Yolu hep açık olacaktır”  

Program konserin ardından verilen kokteylle sona erdi.

 Proje 7 ayda tamamlandı

Sanatçılar projeyi tanımlarken; 7 ay süren bir araştırma sonucunda projenin ete kemiğe büründüğünü söyleyerek, Uryan’ın şiirlerinin güçlü içeriği ve edebi bütünlüğünün kendilerini zorlarken aynı zamanda kimlik bütünlüğü, Kürt dilinin zenginliği ve duygusunun üzerlerinde etki bıraktığını ifade ettiler. Projede yer alan sanatçılar amaçlarını ise şöyle açıkladı: “Kürt edebiyatını sanatla buluşturmak, Kürt sanatını da Kürt edebiyatı ile buluşturmak büyük bir gurur olduğu gibi aynı zamanda bir sanatçı sorumluluğudur”

91

Hunermenda navdar a Kurd Alîn bi albûma xwe ya nû a bi navê “Hêviyên Westiyayî” derket pêşberî hezkiriyên xwe. Me wek HAWAR NET’ê bi Alîn re derbarê jiyana wê, albûma nû, rewşa mûzîka Kurdî û pêşketinên di rojeva Kurdan de axifîn.

-HAWAR NET: Hûn dikarin xwe hinekî xwendevanên me bidin nasîn, Alîn kêye? Hûn dikarin derbarê destpêkirina xwe ya bi muzîkê bikin…

Alîn: Berî her tiştî ez spasiya Rojnama Hawar Net’ê dikim û piştî destûra cenaben we, ez ê dixwazim bersiva cenaben we bidim. Belê, ez bi xwe li Zaxo  dayik bûm e û li Kurdistana rojava li deşta Hesena mezin bûm e. Min Zanko di mejara Seydela de temam kirîye û her weha min Instituta Muzîk e jî li Elmanya bi dawî kiriye. Bê goman her hunermend bi cewra li dûra xwe û bi taybet li jingeha cevakî, a ku te de mezin dibet, bi bandor dibe. Ji ber ku malbat di nava karê têkoşîna rizgarîye de bû û di nava tevgera Kurd e bû, loma ez jî ji keçkatiya xwe ve bi derd û êşen gelen Kurd êşam û ev bû rêbaz û bingeha sereke ji hestên min, yên hunerî û muzîkî.

 “Ez jî wek her Kurdek welatparêz û hunermendek dilsoz li per komployan rast hatim”

-HAWAR NET: Birêz Alîn we albûma xwe ya duyem derxist. Ka hinek behsa “Hêviyên Westiyayî” bikin.

Alîn: Ev pirsek zor balkeşe û di heman demê de jî zor xemgin e, lê ez e bersîva pirsa we li ser albuma xwe, a duyemin bi nave”Hevîyen westîyayî” bidim.

Gava mirov bi del û can wek ku Hoşemîn dibeje “Eger mirov ji dil û can tekoşine bo rizgariya gelê xwe neke, mirovê hertim barê bindistîyê bikşîne” ez wek wek keçek welatparezek Kurd, ku min di keçkatiya xwe de û di hemû jin û jiyana xwe de himyeta mezin da fekir, huner û tekoşina rizgarîye. Lê mixabin, ez wek her Kurdek welatparêz û hunermendek dilsoz li per komployan rast hatim û qidera min ev bû, kû ez bi xwe di dawîye de li berxwe bidim û îradek tekoşerî wek jinek tene û hunermendek bilindar li ber xwe bidim û derdê gelê bilindar jî tevlî jiyana xwe, a hundir bikim.

Li alîyek din, keça Kurd û hunermenda Kurd û kesayetîya we hin ji derdê sîstemên kevne perest û hovane di cevaka feodal de, dinale. Albuma min bersivek hunerî û edebî ye li ser ve rastîye.

– HN: Çima hêvî “westiya” ne?!

ALÎN: Hevî bi xwe naveroka şoreştîya sîkolocîa mirove û gava ku, bê xwedî û te ne dimîne, hevî û bê bawerî bi hev re dikevin şer û li dijî yek û du pevçûna bê dawî bi qasî qelenê jiyana azad, berdîlye dixwaze. Car caran têre dike û car caran jî têre nake û winda dibe!

“Strana “Min bihistî” temsîla birîna gele Kurd û mirovahîya balkeş dike..”

– Di albûma we ya pêşîn de strana bi navê “Min Bihîstî” – ku ya Mihamed Şêxoyê ye- ku bi Xêro abbas re duet çêkiribûn gellek deng veda bû. We hêvî dikir ewqas deng vede ew stran?

Strana “Min bihistî  tu nexweşî” bi rastî temsîla brîna gelê Kurd û mirovahîya balkeş dike. Ev berîn, berîna bê bextîya komploya navdewletî li dijî îrada rezgarîya gelê Kurd di sala 1975 an carek din di çarcova vê strana min de, xwe ji nû ve jîn kir.

Lê jibir ku, ez wek hunermindek Kurd jin, min ji jana vê birîne û ji jana mirovahîya xemgin ji dil û can strand û bi wê re jiyan dibim û bi rûndekin (hêstirên) çavan û hevîyen westayî û bi gorgor strand!
Hunermend gerek e ji dil û can û bi hestên mirovahî û xwezayî derd û realîta jiyan e bîne ziman, huner li ver ser dikeve û li ver di keve di nava wijdana mirovahîye de, loma min texmin dikir, ku ev stran ne wek te stranen din bê û birînen bê derman carek din kewyî bike!

“5 klîpen nû amade ne”


 
– We klîbek jî kişand an na?


Belê, min 5 klîpen nû kişandin e û yek min bi Hunermend Kawa re kişandîye û 4 ren den, wê di demek nêzik de bên e weşandin.Wek ku, hun dizanen, min 3 klîp li Kurdistan e kişandine û 2 li Almanya kişandiye.

– Wek tê zanîn êdî bi saya medyaya înternetê û torên sosyal de êdî hunermedn dikarin bi avayekî erzan xwe bigehênin gûhdarvanên xwe. Gelo hûn jî hewl didin ku medyaya înternetê baştir bikarbînin. Gelo malperekî we heye an na?

 
Ev gavek zor giring e jibo hunere û mîna perek yekser e. Ez bi taybet Facebook e bi kar tînim. Di demek nîzik de, ezê malperek zor bi rêk û pêk amade bikim.

“Divê di muzîka Kurdî de bi sîstemen akademî xebat bên meşandin”

– Derbarê pêşketin û kêmasiyên salên dawî a di muzîka Kurdî de nêrînên we çiye? Mûzîka Kurdî li gor ve ber bi ku ve diçe û divê ber bi ku ve biçe? Fikrên we  ser vê meseleyê çine? Pêşniyarên we çi ne?
Huner bi xwe medresa jiyan e ye û ev medrese ne mulke xwe ye û divê herdim bi derde gel û mirovahîye berdewam be. Lê di heman demê de, ev medrese divê bi sîstemen akademî û rek û pek be te saz kirin û nama xwe bighinet gele xwe.

“Hunermend e, ku te ne bi Kurdî distrê û di jiyan e de bi tirkî qise dike, ew ticaran nikare hunera rewa û ji bo pêşxistina ziman û hunera Kurdî pêk bîne…”

– Hunermedên ku Kurdî distrên di jiyana xwe ya rojane de zimanê Tirkî an jî zimanên din bikar tînin, hûn vê yekê çawa dibînin û gelo beyî jiyaneke bi Kurdî mimkune hûnera ser hîma Kurdî were pêşxistin?

Mixabin, ev pers min zur tiştên û zor bandorek negetîv li ser pêşxistina hunera Kurd dike. Jiber ku huner û zargotîna rast û muzîka rast û dige rast bi zimanê dayeke ve û zimanê jiyana rojane ve girêdayî ye. Ew hunermend e, ku te ne bi Kurdî disteret û di jiyan e de bi tirkî qise dike, ew ticaran nekare hunera rewa û hese hunere û ziman e hunere jibo pêşxistina zimanê Kurdî û hunera Kurdî pek bîne.

Raste, zor baş e, ku hunermend bi zimanên biyanî bizanet, lê em wek kurd, ku huner, ziman û nasnama me qedexe ye û aîmîlasyon dibe, berî her tiştî ji hunermendan dixwaze, bibin leheng û sîmbolen evîna huner û zimanê Kurdî di jiyane gel de!

Di nêrîna min de, ew hunermendek ji dilê û ne durest e û nesuhî ye gava di jiyan e de bi zimanê xwe qise neke. Ez bi xwe çend zimanan dizanim, lê ez hertim di jiyane de zimane Kurdî bi kar tînim!

– Hûn pêşketinên siyasî û rojevê dişopînin?

Bê goman, ez wek welatparezek û hunereindek Kurd polîtika dişopînim û heta kare muaasesatî jî û diplomasî jî dikim.

“Banga min ew e ku zimane Kurdî li Bakur bibe zimanê jiyane, male û zarokan!.”

Tenê jîbo agahîyan, ez hunermendek Kurdim û derdê gelê Kurd li her çar parçan Kurdistanê tînim ziman. Lê her çawabe, ezê bersîva we bidim.

– Kurd li bakûrê Kurdistanê di gellek warên cûda de xwebirexistin dikin û mafên xwe bidest dixin. Ji şaredariyan heta navendên çandê gellek saziyên Kurdan hene. Li gorî we sazî û dezgehên han rolên xwe yên ser pêşketina çand, huner û zimanê Kurdî de dileyzin? Li gor we kêmasî an jî çewtiyên bingehîn çine? Hêviyên we çine?

Li Kurdistana Bakur mixiben, serî kû jimarek zor mezin xwe digihîne25 mîlyon Kurd hin jimarek mizin bi kurdî neizanin û hin jimarek mezin serî bi kurdî dizanin jî, lê bi tirkî qise dikin. Heta bi zaroken xwe re û heta di mal da! Ev yek bandorek pir nîgetîv li ser pêşketina zimanê Kurdî dike. Serî kû, her çawa be, hinek pêşketin çê bû ye, lê ne gorî merhele ye û ne gorî paya rizgarîya ziman  û nasname ye.
Loma banga min ewe, kû zimane Kurdî li Bakur bibet zimanê jiyane, male û zarokan!

– Tu herî zêde kîjan hunermendan (Kurd û biyanî) gûhdarî dikî?

Ez hunermedên de nemir Mihemed Sêxo, Eyşes Şan, Meryem xan, Shan, Ardewan Zaxolî, Şivan Perwer, Eyaz Yusif, Tahsin Raha   zor hez dikim.

Ez bi muzîke, hunere, karê xwe rek û pek di mijara Seydela de û karê dîplomasî û muaasesatî de mijul dibim. Programek min nû ji bo konsertan heye.

– Tiştekî ku we herî eciz dike çiye?

Derew, dû rûtî û îxanet.

– Felsefeya we ya jiyanê çiye?

Felsefa min di jiyan e de ew e, kû ez ji başîyen gelen biyanî li Ewropa fêrbibim û ji nebaşîyen wan dûr herim û her weha ez tishtên baş peşve bidim û tiştên ne baş di jiyan e de jibîr bikim û sûde ji wan wergerim û dubare nekim.

– Di dawiyê de derveyî pirsên vê hevpeyvînê hûn dikarin tiştek bêjîn ji xwendevanên me re û lê zêde bikin…?

Ez temîna xwe li hemû xort û keçên Kurdan dikim, ku bixwinin û xwe bi fekir û qelê peşve bidin û li xwe û doza xwe hertim xwedî derkeven.
 
– Em wek HAWAR NET’e spasiya te dikin û di karên we de serkeftin û pêşketinê dixwazin…

Û ez di dawîye de zor sopasîya rojnama Hawar Net’ê dikim û hemû rengên pêşveçûn û seketinê bo kar û tekoşîna we a hunerî, çandî û kurdewarî dixwazim. Zor spas. (HAWAR NET – servîsa çand û hunerê)

54

Jan Arslan derbarê albûma xwe ya dawîn û li ser jiyana xwe ji HAWAR NET/MuzîkKurd’ê re axifî..

“Qeydên albûmê li Hambûrgê hate qedandin û bi muzikjenên herî navdar re em xebitîn”
HAWAR NET: Birêz Jan Arslan hûn albûma xwe ya pêşî derxistin. Hûn dikarin hûn xwe hinekî xwendevanên me bidin nasîn. Çawa biryara albûmê dan, çawa pêşket? Kîjan şîrket albûma te çêkir û pêvajoya amadekariya albûmê bi kurtî çawa pêşket?…
Jan Arslan: Ez li navçeya Mêrdîn Qoserê, ji dayik bûme. Min dibistana seretayî, dibistana navîn û lîseyê li Qoserê xwend. Li Zaningeha Dîcle min beşa endezyarîye ya avahîyê qedand. Di sala 2002 an de min li bajarê Mêrdînê dest bi xebata endezyarî yê kir.
Heta zaningehê ez guhdarvanê muzikê bûm. Gava ku min dest bi zaningehê kir, min dest bi muzîkê jî kir. bi gitareke erzan û bê kurs xwe bi xwe bi amatorî min gav avêt muzikê.
Pêşî min stranên hunermendên Kurd xwand di civînên hevalan de.

Gava min dest bi xebata endezyarîyê kir li ofîsê di demên wala de min li gitarê dixist. “Min stranên xwe da Ayhan ku ew van stranan, di produksiyonên ku amade dike de bi kar bîne lê, Evcî pêşniyar kir ku van stranan ez bixwînim”
Awazsazî bi amatorî di wan deman de destpêkir. Awaz a yekem min ji bo helbesta Keçaperî çêkiribû. Min stran pêşkeşî hevalên xwe kir pirr hat ecibandin. Piştî vê min hêdî hêdî awazên din jî çekir.
Di sala 2006 an de di mihrîcana şaredarîya Qoserê min Ayhan Evcî nas kir. Piştî vê nasînê min, stranên xwe da Ayhan ku ew van stranan, di produksiyonên ku amade dike de bi kar bîne. Lê, Ayhan Evcî pêşniyar kir ku van stranan Ez bixwînim. Piştî demekê projeya albumê derket holê û xebatên me destpê kir.
Album bi şirîkatîya SONY MUZİK û PELRECORDS ê derket. Pelrecords şîrketeke nû ye di nav muzîka Kurdî de. Bi piştgirîya Sony Muzikê bi tenê ji bo berhemên Kurdî hatiye avakirin. Qeydên Albumê bi tevahî li bajarê Hambûrgê me kedand. Li vî bajarê bi Muzikjenên herî navdar re em xebitîn. Prodiktor û aranjor ê berhemê Ayhan Evcî ye.

“Albûm di malperên firotinê de ket rêza 4’emîn”

-Albûma we ya “Evînperwer” di medyayê de deng veda. Lê navê te demekê dirêj bi stranên demo ve li Youtube belav bûbû ne wisa….

Raste. Pêşî me stranên demo di internetê de pêşkeşî guhdarvanên xwe kir. Paşê ev stranên demo û 10 stranên di me di berhemê de berhevkirin û me pêşkêşî guhdarvanan kir.
Albûm di malperên firoştinê(D&R) de ket rêza 4 e mîn. Eleqedarbûn a medya yê baş bû. Ez bawerim di demek kurt de wê Evînperwer bighîje guhdavanê xwe..

Hûn ji eleqeya ser albûma xwe çawa dibînin, li gorî we albûma we gihêşt cihê ku layiq dikir? Di aliyê reklam û nasandinê de hewlên pêwîst hatin dayîn? Hûn bi kîjan zehmetiyan re rûbirû tên?

Em nikarin niha bêjin ku albûm giheşt cihê xwe an na. Di nav demê de wê ev dîyar bibe. Reklam û nasandin/danasîn pirsgirêkek herî mezine ji bo muzikjen û hunermendên Kurd. Qedexebûna li ser ziman û çanda Kurdî dom dike. Di tv yan de klip nayên weşan. Rojnameyên bi Tirkî, bi berhemên Kurdî re zêde eleqeder nabin. Lê rojname û malperên bi Kurdî cih dan Evînperwer. Bi saya we ez spasîya xwe jî pêşkeşî wan hevalan dikim..
“Evînperwer; evîna Kurdekî Bajarîye, tenêtîye, windabûne di nav pêlên jînê de”
-Evîna “Evînperwer”ê em dikarin bibêjin ku êdî evîneke bi temamî bajarî ye gelo?…
Raste evîneke bajarîye. Evînperwer; evîna Kurdekî Bajarîye, tenêtîye, windabûne di nav pêlên jînê de

-Aranjorê albûma we Ayhan Evcî ye. Hûn bixwe xwestin ku bi wî re kar bikin. Di demên dawî bi taybetî gellek hunermedên nû bi Ayhan Evcî’yê re dixebitin. Gelo li gorî te albûmên Evcî aranje dike her diçe zêdetir naşibin (wekî hev bûn) hevûdin?

Aranjor û prodiktorê albumê Ayhan Evcî ye. Berî ku em bi hevre bi xebitin têkîlîyen me hebû. Ez û Ayhan Em hevalê hevin. Bi hevre me biryar da ji bo xebatê. Li gorî min xebatên wî balkêşin. Di muzîkê de sînornenase. Ji ber ku tarz a albûmên ku çêdike “pop” e , dibe ku hinek guhdarvan wisa bifikirin. Li gorî min naşibe hevdû, ji ber ku stran ji hev cuda ne..
-Hûn klîbek jî kişandin an na?

Xebatê klibekê me xelaskir. Ji bo strana bi navê” jîn “ klîp hatîye çêkirin. Di demek kurt de dê bê weşan.
“Hevalên bi muzika Kurdî re eleqedarin ji alî aborîyê qelsin. Kes piştgirîya wan nake(sponsor û hwd)”
– Hûn nava kurdan de eleqeya ser mûzîka modern a Kurdî çawa dibînin?

Eleqeya li ser Muzika modern ya Kurdî ne zêde ye. Pirr Nifşên nû hatîye bikaranîn(Pop,rock,hip-hop) lê guhdarvanên van nifşan ne zêdeye. Bitenê di nav xortên Kurd yê di zaningehan de eleqe dibîne. Di pêşerojê de li gorî min wê ev xebat zêdetir bibin. Lê di demek dirêj de. Ji ber ku hevalên bi muzikê re eleqedarin ji alî aborîyê qelsin. Kes piştgirîya wan nake(sponsor,şirketên muzikê û hwd).

-Gotinên stranan ya we ye. Tu kengî dest bi nivîsandina stranan kir û çavkaniya te ya hestî çiye?

Gotinê 10 stranan min nivîsandiye. Di berheme de helbestek CegerxWin û helbestek Bro omerî jî heye. Li gorî stnanan, ku ez dikaribim ez dinivîsim. 4-5 sal ê min dest bi nivîsê kiriye. Çavkanîya van gotinan zêdetir xeyaliye.
“Jiyanekî Kurdî bi azadîyê mimkune”

-Hunermedên mûzîka Kurdî ên ji bakûrê Kurdistanê di jiyana xwe ya rojane de zimanê Tirkî bikar tînin, hûn vê yekê çawa dibînin û gelo beyî jiyaneke bi Kurdî mimkune hûnera ser hîma Kurdî were pêşxistin?

Ev rewşek pirr xerabe. Ev pirsgirêkeke mezine.Asimilasyon û qedexeya li ser ziman bi sedsalan didome. Hê jî ranebûye. Ev jî bûye sedema vê pirsgirêkê. Ji ber vê yekê di jîyana rojane de ne bitenê hunermend gelek kes bi Kurdî naaxivin. Ziman Hebûne. Divê herkes li zimanê xwe xwedî derkeve. Jîyanek e Kurdî mimkune bi azadîyê mimkune. .
-Li gorî we rola medyaya Kurdî ser pêşketina muzîka Kurdî divê çawa be?

Medyaya Kurdî gerek piştgirîyê bide Muzikjenên Kurd. Danasîna wan bike û alîkarîyê bide wan. Ji bo huner pêşbikeve piştgirî pêwiste.


“Di nav hunermendên Kurdan de cihê Ciwan Haco pirr giringe ji bo min”
-Tu herî zêde kîjan hunermendan gûhdarî dikî?

Ji ber ku ez nifşên nû dişopînim ez li pirr hunermendan guhdardikim. Bi giranî Hunermendên biyanîne.. Di nav hunermendên Kurdan de cihê Ciwan Haco pirr giringe ji bo min. Ez dev ji stranên wî bernadim. Hevalên me yên muzikjen, Mirady, Hivron, Koma Rewşen, Rodî, Rojdaû hevalên din jî bi kêfxweşî guhdar dikim.
“Di demekî nêzîk de albûmên 2 muzikjenên nû; Rosna û Cesur Rekawt derdikevin”
– Rojên pêşde çi projên we heye? Mizgînîyeke te heye bo xwendevanên me?…

Li gorî çûna albumê wê qonser dîyar bibin. Stranên nû pirr in. Di sala nû de di berhemeke tevlihev de ezê 2 stranên nû pêşkeşî guhdarvanan bikim. Di albumên du hevalên mi de stranên min hene. Du muzikjenê nû; Rosna û Cesur Rekawt di demek nêz de ew jî wê xebatên xwe pêşkeş bikin..

-Xewna we ya bextewariyê çiye?

Xewna bextewarîyê, jîyanek azad û jîyanek bi Kurdîye.
-Tiştekî ku we herî eciz dike çiye?.

Girîye. Çi jin, çi mêr , çi zarok gava kû digirî ez pirr aciz dibim.

-Rojekî normal ya Jan Arslanê çawa derbas dibe? Ji xeynî mûzîkê tu herî zêde bi çi re mijûl î?

Rojên min bi giranî din nav malbatê derbas dibe. Ez zêde dernakevim devre. Gava ku derdikevim jî dost û hevalên xwe dibînim, bi wan re diaxivim û rûdinim li cihekî.. Ji bilî vê bi xwendina pirtûkan û temaşekirina tv ye rojên min derbas dibin. Ev demek kurte ji boy xebatên muzîke ez ji endezyarîye dûr ketime. Ezê dîsa dest bi xebatên endezyarîyê bikim di demek nêz de . wê gavê di jîyana rojane de ezê zêde bi endezyarîyê mijûl bibim..

-Di dawiyê de hûn çi dixwazin bêjîn ji xwendevanên me re û lê zêde bikin…

Ez bi saya we slavên xwe ji xwendevanên we re pêşkeş dikim. Ji xebatkarên HAWAR NET’ê re jî serkeftin dixwazim.

-Em wek HAWAR NET spasiya we dikin. Di dawiyê de hûn dixwazin tiştek bêjîn û lê zêde bikin?

Spas xweş.
(HAWAR NET – Bi nîşandayîna çavkaniyê wekî “HAWAR NET” ev hevpeyvîn dikare bê bikaranîn.)

VIDEO