Di mûzîka Kurdî de pêşketin û “xetimîn”

251

Divê nifşên nû berê xwe bidin bingeha mûzîka kurdî. Ger hûnermdên kurd çavkaniya xwe ji mûzîka gelêrî ya kurdî vernegrin çi modern be çi jî gelêrî be nikarin tiştekî biqelîte û baş û Kurdewarî biafrînin.

“Mûzîka Kurdî ku xwedî newayên di gama mînora sirûstî, bi rîtmên xwe yên dînamîk û xwedî vokala geş e di guhdarvanan de hêsteke bir taybet diafrîne. Li alîyekî pir dînamîk in û li alîyeke din gellek xemgîn”.
Ayako Tatsumura

Nêrîneke giştî û kurt li dîroka mûzîka Kurdî
Rewşa Muzika Kurdî ku di serdemên navîn,nû mijareke lêkolîneke.Niha tenê nêrinek giştî ser Muzika Kurdî kirin.
Kilam, stran û lawikan li Kurdistanê di rewşê ku ji ber sedemên gellek cûda ragihandina nivîskî xetimiye bûne amûrên ku Çand û hûner û dîrok û jiyana rojene û taybetmendiyên sosyal têde hatine kod kirin e. Bi riya dengbêj û kilambêj ta roja me hatine gihandin.
Çavkanîya gelêrî-dîrokîya mûzika Kurdî dengbêjin. Hêmanên bingehîn ya muzîka Kurdî Dengbêj, Stranbêj, Lawikbêj ve Çîrokbêjan e. Dengbêj xwedî hiş û dengekî bihêzin.
Her wiha ji ber ku li erdnîgarîya Kurdistanê her tim digerin pêkanîna hişmendîya netweyî de rolekî girîng leystine.Ji Kurdistanê bi hezaran dengbêj derketîye. Evdalê Zeynikê ku di sedsala 17an jiyaye,Selim Slêman,Kawis Axa,Meyremxan,Hesen Cizrevî,Qerebetê Xaco,Îsa Berwarî jî hin dengbejên ku cara pêşî tê hişa mirov.
Tê ditin ku hunermendê bi navê “ avger” kû di salen qiraltîyeke B.Z 280 û P.Z jiya ye şêweya mûzîkê yê gelên mezopotamya ye sîstamatize kiriye pîrtûka mûzika kurdî bi navê Yahya Alî rîsale fÎl_ mûsÎkî nivisandiye.
Li Kurdistanê piştê mîladê 200’î serdema dagirkeriyê destpêkiribejî di salen 1300’î de ev yek li hemû Kurdistanê belabûye.
Pişte destpêbûna dagirkeriyê înkana vê yekê nemaye kû kurd bi dînamîken xwe mûzîke xwe îcra bikin. Beşa mûzîka kurdî ku ji vê talanû û xetimînê rizgar buye . bi rexsê re têkîlî yekê xûrt heye. Di mûzîka Kurdî de ji xeynî dengbejan du faktorendûn ên ku mûzîka kurdî li ser piyan hiştine hene. Yekemîn dayikin, duyemîn jî feqÎyen k udi medreseyande perwerdeya mûzîka dînî girtine ne. divê em vê yekê jî bi bîr bixin ku gellek behrem û çavkanî yên derbarê mûzîka gellên mazepotamyayeda di sala 1258’de bi êrîşa Moxolan aser Bexdaye ji halê hatine rakirin
Di kurdan de wêjeya nivîskî zide berav nebuye lê wêjeya devkî peşketîye û ev peşketîn bi riya mûzîkê hatiye vegûhestin. Rola vegûhestina jî hozanên ku em dibêjin ‘Dengbêj’ lîstine. Di dîroka kurdan de dengbêj , çîrokbej û stranbêj û walikbêj bune deng û hişa gel. Ev şêweya Mûzîka kurdî bi sedan salan bêy ku zêde bigûhere hatiye parastin.
Di mûzîka Kurdî de gellek şêwe û meqemên ku mûzîkên gelên cîran jî xistiye bandora xwe hene. Di mûzîka Kurdî ag elêrî de em dikarin wan şêweyan birêz bikin; ‘Dengbêjî , Lawje, Heyranok, Pirepayizok, Lawike Siwaran, Destan, Berite/belite, Dilok, Sersso, Narink, Stiranen Kar, Sesbendi, Lorik, Stiranen Merasîman, Katar, Mediha ve Mewluû.’
Çavkaniyên bingehîn a mûzîka gelêrî a Kurdî stranên detankî ên şêr, pevçûnên di nava sîstema feodal, qehremeniyan û stranên nirx û kevneşopiyên Kurdan dihewinin e.
Di salên heta 1970’an jî dîsa stranên ku xwedî şopên mûzîka gelêrî û çanda feodal hatine bikaranîn. Di salên 1970’î de bi pêşketina tevgerên polîtîk mûzîka Kurdî ji nû ve hatiye şîrove kirin lê li şûna modernîze kirinê jhatine dûbare kirin û ser awazên Kurdî gotinên Tirkî hatine nivîsandin û ev yek bûye sedema xetimînê.

“Tirkî”kirina mûzîka Kurdî
Tirk piştî ku di sala 1923an de Komarên xwe avakirin peyvên “Kurd” û Kurdistan qedexe kirin.Li şuna wan destpê bikaranîna navên “Tirkên Çiyayî” û “Şark-Rojhilat” kirin.Ev dîrok teza fermîde milata inkarkirina Kurd û Zimanê Kurdî bûye.Dewleta Tirk di serîde dibistanan,dezgehên fermî û li hemû cihan Kurdî qedexe kir.Di bazarên bajarande gundiyên ku ji xeynî Kurdî zimaneke din nizanîbûn seza dihat dayîn.Ji aliyekî qedexeya ser Zimanê Kurdî berdewam dikir ji layê din de jî sala “Teoriya Roj-Ziman” ku 1935’an de hat pejirandin û di vê teoride angaşta “Asyaya Navîn ku wekî “welatê Tirkan” tê binavkirin wekî dergûşa şaristanîya mirovayetî” û “Zimanê Tirkî jî dayika hemû zimanan e” dihat kirin.Li gorî vê tezê Gelê Kurd eşirekî Turanî ye, ji ber tecrida çiyayên ku Kurd lê diman û ji ber bandora Farisan zimanê xwe ji bîr kirine.Li Tirkîyeye Kurdî ne tanê di dezgehên fermî, bikaranîna wî di nav malan de jî qedexe bû û tenê “zimanek” hebû û e jî Tirkî bû.
Pêşî berhemên devkî ên Tirkî yên bi Kurdan re eleqedar hatina tehrîp kirin. Stranên wekî ün “Türkmen Kızı” (Keça Tirkmen) an jî “Türkmen Gelini” (Bûka Tirkmen) di eslên xwe de ün “Kürdün Kızı” (Keça Kurdan) an jî “Kürdün Gelini” (Bûka Kurdan) e.
Piştre bi destpêbûna polîtîkayên bi temamî tune kirina Kurdan û zimanê wan hewl hatiye dayîn ku hunermedên ku Kurdî distrên bi Kurdî bistrên. Mînakên pêşîn ên vê yekê jî Celal Guzelses, Mukin Tahir, Kel Hamza, Cemil Cankat û çend navên din in. Temsîlkarên Tirkîkirin û ji eslê xwe veqetandinê ên dema me jî mirov dikare navên wekî İbrahim Tatlıses, İzzet Altınmeşe, Belkıs Akkale, Bedri Ayseli, Mahmut Tuncer, Selahattin Alpay, Burhan Çaçan nîşan bide. Navên han bûn aktorên sereke ên asîmîle kirina Kurdan û tune kirina zimanê Tirkî.
Li gor lêkolînan bi hezarn stran ji Kurdî bi Tirkî hatine wergerandin. Ji wan stranan stranên wekî Yek mumik(bir mumdur), Lo berde (lo berde), Welle govend ranabe (Can mercan), Ez kevokim (Hele yar zalim yar), Dayika min (maden dağı dumandır), Hat kerwanê (Mektebin bacaları), Leyla (leyla), Lo dotmam (ben yetim), Lê nazê (le naze), Sinemê (Zap Suyu), Nînno (ninno), Hinê Bînin (kınayı getir aney), Esmer (kibar yarim esmerim) hin mînakên navdarin.
Tirkî kirina stranêm Kurdî bûye yek ji pirsgirêka herî mezin a mûzîka Kurdî. Lê êdî b bilind bûn û dezgehî bûna têkoşîna rizgariya ya gelê Kurd, pêşketina hişmendiya neteweyî ya Kurdî, destkeftiyên dezgehî û psîkolojîk, pêşketina medya û weşangeriya Kurdî êdî rê li encam girtina hewldanên Tirkan a bi vî rengî jî girtiye.

Di nava 50 salên dawî de rêwîtiya mûzîka Kurdî
Mûzîka Kurdî a navbera salên 1900 û 1960 li gor pêşketinên siyasî ên li Krdistanê dewrên baş an jî nebaş derbas kiriye. Em bi taybetî ji bo bakûrê Kurdistanê dikarin bêjin ew dem tarî û bêpêşketinê derbas bûye. Wekî her gavê dîsa nebûna dewletake merkezî û serbixwe a Kurdan ser mûzîka kurdî bandoreke xirab xistiye. Ev yek bûye sedema derneketina sektor û bazara mûzîka Kurdî.
Her wiha ji ber perçe bûna Kurdistanê jî mûzîka Kurdî ku xwedî riheke hevbeş jî derneketiyê holê.
Radyoyên Bexda, Êrîvan û Tehranê di demên xwe de roleke girîng di pêşketina mûzîka kurdî de lîstine. Dengbêj û stranbêjên wek Mihemed Arif Cizrevî, Meyrêmxan, Hesen Cizrewî, Hesen Zîrek, Aram Tigran, Şakiro, Qerebetê Xaco, Eyşê Şan hin navên girîng ên wê demê ne.
Li bakûrê Kurdistanê piştî salên 70’î bi bilind bûna hilşmendiya kurdeyatî û derketina hereketên polîtîk hêdî hêdî mûzîka kurdî jî kiriye wek amûreke ragihandinê a belav kirina fikrên polîtîk. Di mûzîka Kurdî vî tiştî herî zêde Şivan Perwer pêşxistiye û heman demê de jî mûzîka Kurdî gihandiye girseyên mezin. Her wiha stranên Şivan Perwerê di vegûherandina scivakî de jî rolên xwe lîstine. Bi taybetî stranên ku ser jinan gotiye mînaka herî balkêşa vê yekê ne. Bingeha mûzîka Şivan Perwer mûzîka gelêrî akurdî bû piraniya gotinên stranên wî jî helbestên Cegerxwînê bûn.
Piştî darbeya 12 îlonê a li Tirkiye gellek hunermendên kurd neçar man ku derkevin Ewrûpayê. Albûmên ku li dervey welat ditin çêkirin bi naverokên xwe yên polîtîk di mûzîka kurdî şêweya mûzîka şoreşgerî afirandin. Piştî salên 1985’î bi saya deskeftên têkoşîna rizgariya neteweyî ya gelê Kurd zordestiya ser gelê Kurd jî hêdî hêdî ber bi şikandinê ve çû. Li gel vê yekê jî naveroka mûzîka kurdî jî hêdî hêdî dest bi gûhertinê kir. Her wiha bi taybetî piştî salên 90’î bi rabûna qedexeyên ser albûmên kurdî ji nişkave bazareke mezina albûmên kurdî derket holê û êdî hejmara firtina albûmên kurdî gihêş dora milyonan. Lê ev yek ji bo mûzîka Kurdî zêde ne baş bû. Ji ber ku gellek zêde albûm derketin lê nava wan de tenê çend heb xwedî qelîte bûn.
Şivan Perwer, Nîzamettîn Ariç û Ciwan Haco ku piştî salên 1980’Î derketin rolên wan ên di mûzîka kurdî de gellek girîng û mezin in. Her yek jî di terzên xwe de deriyên nû ji bo mûzîka Kurdî vekirin. Ev sê nav jî wekî gellek hûnermedên Kurd neçar ma bûn ku derkevin dervey welat. Lê ev derketinên wan piştre ji bo mûzîka Kurdî bû avantaj.
Kurd hilberînên xwe yên mûzîkê bi navên wek Şakiro, Mehemed Şêxo, Tehsin Taha, Qarabete Xaço, Seid Yusuf, Seid Hesen, Eyşê Şan, Mihemed Arif cizirî gihandin heta îro û naveroka mûzîka kurdî jî dewlemend bû û îro ji hîp-hopê heta rockê berhem tê dayî. Îro Kurd xwedî hunermedên wek Ciwan Haco û şivan Perwer’ê ne ku di qada navnetweyî de jî navdarin.
Bi taybetî piştî salên 90’î di mûzîka kurdî de dema koman destpêkir. Komên ku dest bi çêkirina mûzîka Kurdî kirin zêdetir ji ciwanên kurd ku li metropolan dijîn pêkdihatin û naveroka mûzîka wan jî him polîtîk bû him jî di warê şêweyê de jî senteza mûzîka gêlerî û mûzîka modern bû. Komên han di mûzîka Kurdî de pêşî li dejenere bûyînê girtin û rê nedan ku mûzîka Kurdî ji rêçên xwe veqete.
Her wiha komên wek kamkar jî ku ji rojhilatê Kurdistanê ne di qada navnetweyî de bi formên xwe yên gelêrî navdar bûn.
Li bakûrê Kurdistanê sazîbûna koman herî zêde bi saya NÇM pêş ket. Komên wek Koma Amed, Koma Mezrabotan, Koma Çiya, Vengê Sodirî, Koma Rojhilat, Koma Dengê Azadî, Koma Rewşen, Koma Gulen Xerzan, Mizgîna Sor, Koma Azad, Agire Jîyan komên ku herî zêde derketin pêş bûn. Li Ewrûpayê jî temsîlkarê vê yekê koma berxwedan bû. Hemû endamên Koma Berxwedan niha xebatên xwe yên solo li ser dîkan e.
Her wiha li gel wan koman Koma Kardeş Turkuler, Aynûr, Delîl Dîlanar, Şêxo, Îbrahîm Rojhilat, Rojda, Cewad Merwanî, Burhan Berken, Seyîdxan, Xelîl Xemgûn û çend navên din jî diwarê mûzîka gelêrî aKurdî de berhemên xwedî qelîta dan.
Mûzîka Kurdî heta dest bûna medyaya kurdî bi taybetî tv’yên kurdî bûn kela herî sexlam a zimanê kurdî û li pêşiya asîmîlasyonê bû dîwar.

Pirsgirêkên pêşketina mûzîka modern a Kurdî
Piştî salên 2000’î di mûzîka Kurdî de 2 cûre xebatê bal dikşîne. Yekem karên sivik û erzan ên ji bo firotinê ne. Duyem jî xebatên ser pêşxistina mûzîka Kurdî a gelêrî ne. Wekî mînak albûma bi navê “Sebra Min” a Rojda’yê ku mûzîka gelêrî a kurdî bi mûzîka elektronîk we hatiye sentez kirin mînakeke baş û pêşketî wan xebatn e.
Di mûzîka Kurdî xwedî derketina bingehên mûzîka gelêrî û dengbêjiyê girîng. Ji ber ku encax darekî ku rêçên wê xûrt û sexlem be dikare mezin be û bejna xwe hilde. Ji ber vê yekê parastina mûzîka gelêrî girîng e. Lê nayê vê maneyê ku ceribandinên nû, şêweyên nû nikarin bêne pêşxistin.
Di mûzîka Kurdî de bi taybetî di 15 salên dawî li gor pêşketina mûzîkê li cîhanê xebatên hevmed têne pêkanîn. Di destpêketê her çiqas hinek derdor dijî çêkirina şêweyên dervey mûzîka gelêrî derketibin jî piştre pewîstiya xebatên wsia hate fam kirin.
Ceribandinên pêşîn yê mûzika modern a Kurdî ji hin derdorên kevneperest ve bi tûndî hat rexne kirin jî pêwistîya vê yekê hêdî hêdî hat têgihîştin.
“Divê hilberîna mûzika Kurdî ji rehê xwe qut nebe”.Ev nêrîn raste.Tenê bi vê avahî mayîndeyî tê pêk anîn û rê li ber bêesilkirinê tê girtin.Her wiha asêyîya ku mûzika Tirkî û hin mûzikên milletên din ketine ewê mûzika Kurdî rizgar be.Ger mûzik ji çavkanîya xwe sûdmend be û geş be bi vî rengî dikare hêmanên mayîndeyî û biwespî bixûnife.Divê hilberîna mûzîka gêlerî û dengbêjîya Kurdî him bi avayekî klasîk him jî bi şêwe û sentezên nû were pêşxistin.
Hemû awa û şêweyên ku di mûzikên Cihanê de tê bikaranîn di mûzika Kurdî de jî beyî ku dejenere bikin divê were bikaranîn.Her Kurdekî ne divêt berê ku mûzika gelêrî a Kurdî hez bike.
Ger ciwanekî Kurd biwaze mûzika rock guhdarî bike divê ev bikaribe ku bi zimanê xwe vê şêweyî guhdarî bike.Di mûzika Kurdî de divê rock jî, cazz jî,ragge jî,blues jî,hip-hop jî,punk jî,disco jî ango hemû şêweyan were pêşxisitin.
Li vir de xala girîng qeliteya mûzika ku tê îcra kirin e.Li şûna zalveyê divê pêşxistin were esas girtin.Ango di mûzika Kurdî de rock çêkirin ev rock li gor pîvanên mûzika Kurdî be.
Kesekî bi navê Ciwan Haco ku berîya 30 salan girîngîya vê yekê fam kiribû.
Bê gûman wexta em mehsa mûzîka Kurdî a hemdem bikin divê navê Koma Wetanê ku yekem car forma rockê gihandine mûzîka Kurdî ji bîr nekin. Her wiha navên wek Abbas Ahmed, Mirady, Jan Axîn, Mehmet Atli, Koma Çar Newa, RocKurd, Sozdar, Jan Axîn, Mehmet Atli, Çar Newa Xêro Abbas, Abbas Ahmed, Koma Rewşen, Mirady, Nilüfer Akbal, Yekbûn, Rotînda, Koma Dengê Azadî, Koma Caz Piya, Koma Zelê Melê, Aramo, Rojin, Hamîd, Aras Resûl jî di pêşketina mûzîka moderon a Kurdî Kurdî rolên girîng lîstine û dileyzin jî…
Her wiha navên wek Serhado û Dezz Denîz jî li bakûr û li başûr Rizgar û çend navên din din mûzîka hîp-hopê bi bi zimanê Kurdî gihandin gûhdarvanên xwe.

Di mûzîka moderna Kurdî de cihê Ciwan Haco
Di mûzika modern a Kurdî de rola Ciwan Haco dîrokîye.Têr neke jî îro bi saya riya ku Ciwan Haco vekirîye,gelek albûmên bi awayên rock,pop-folk,pop,ent-cazz û hwd. ketiye nav arşiva mûzika Kurdî.
Tişte herî girîng ewe ku divê were eşkere kirin, karê ku Ciwan Haco dest avêtîye karekî kû pirr wêrekî lê hewceye.
Ciwan Haco bi avayekî profesyonel di dawîya salên 70î di destpêka salên 1980î de dest bi weşandina albûmên xwe kir.
Di wan salan de ji xeynî 2-3 mînakên veşartî di warê mûzîka modern a Kurdî de hebû.Lê vê demê guhdervanên mûzîka Kurdî muhafizekar bûn.Hewldanên pêşî ya çêkirina mûzîka modern a Kurdî ji ber bêeleqeyîyê heta ji ber kardanaweyê neçarî belav bû bûn. “Wek Koma Wetan” Albûmên wan hewldanan encax piştî 20 salên gihêşti bû asta ku layiqê bûn. Di mûzîka Kurdî ya gelêrî de piranî enstumantên wek tembûr,cura,bendîr,keman, bilûr,elbane û hwd. tê bi kar anîn. Di salên heşteyî tenê mûzîka gelêrî û dengbejî dihate çêkirin û dihate hez kirin.
Di demekî wisa de ne hêsan bû ku bi deng û şêwazekî “rojavayî” di nava mûzîka Kurdî bihata ba îcra kirin. Lê Ciwan Haco bi avayekî eqilane tevgeriya û mûzîka xwe bi temamî saunda(deng) rojavayî bi kar neanî û bi formên gelêrîya mûzîka Kurdî mûzîkeke hevbeş û cûda derxiste holê. Ev yek di zarokatîya Ciwan Haco de jî hebû.Ew Mihemed Şêxo,Mirodko û Qerebetê Xaco guhdarî dikir(bi taybetî Mirado û hez dikir).Lê armanca wî wî bingehî danîna tiştekî din bû. Ciwan Haco di hevpeyvînekî xwe de digot “Li gorî min Qerebetê Xaco ne zêde ji Cazê dûr,caz improvizyon û Mirodko û Qerebetê Xaco jî improvizyoneke baş derxistine holê”
Ciwan Haco wek şoreşvana mûzîka Kurdî dikare were bi nav bikin.Heta niha her albûmê Ciwan Haco bi baldarî hate şopandin û gûhdarî kirin. Ciwan haco (Ji xeynî Koma Wetan) mûzîka Kurdî de yekem car şêwazên modern wek rock,blues,cazz, etno-cazz, etno-pop,etno rock,elekronîk cazz bikar anî.Ango bi gotineke din Ciwan Haco destpêka Mûzîka Modern a Kurdî ye.
Ciwan Haco li gel hemû rexneyên neyenî armanca xwe dev ber neda û serket.Piştî Ciwan Haco gelek ciwan û mûzîkkarên kurd dest bi çêkirina mûzîka modern kirin û ev yek jî bû egere pêşketina Mûzîka Kurdî. Albûmên Ciwan Hacobi avayekî giştî bi şêweyên nêzî hev hatibîn amade kirin jî di her albûmê xwe de motîfên cûda bikar tîne.
Di albûmên wî de bi giştî şêwazên rock(em dikarin bibêjin rocka Kurdî rocka kurdî),cazz,etno caz,elektro cazz,folk,rock,folk pop,pop,blues û mûzîka gelêrîya Kurdî cîh digrin. Mûzîk bi giştî ser 3 bingehê rûdine.”Rîtm”,”melodî” û “armonî” ye.
Ciwan Haco di albûmên xwe yên pêşîn zêdetir giranî daye melodî û rîtmê di albûmên xwe yên dawîn de jî armonî û rîtm di pêşde ye.Ango hêmana rîtm hatiye parastin.Parseng û guherîn hêmanên herî giring ya mûzîka Ciwan Haco ye.Ciwan Haco ji albûmên xwe pêşî bi awazên xwe destpêkirîye ango gotin û mûzîkên stranên wî zêdetir aîdê wî bû. Em dikarin bi kurtî derbarê albûmên Ciwan Haco de agahîyên wisa bidin;
Dibe ku qiymeta vê albûmê jî piştî 10 salê were fam kirin.Lê xwedî derneketina Ciwan Haco jî “Derya” yê re tiştekî xemnak e. Ku bo vî albûmê tu klîp nehatîye kişandin. Ciwan Haco her tim mûzîka xwe an go bi gotineke din mûzîka Kurdî pêşxistîye û li gor rewşa giştîya neteweya Kurd û têkoşîna rizgarîya Kurdistanê navaroka albûmên xwe jî guhertîye.
Em wexta vê gûherîna di nava gûherînê de binêrin ku gûherînek biwesf e ka gelo Ciwan Haco di albûmê xwe ya bê de çi surprîzan bike. Ciwan Haco her tim bi peyamên xwe yên Kurdeyatî jî bal dikşîne û tu carî xizmeta “grubeke sîyasî nekirîye û hewl daye ku li gel hemû xelatîyên hin gruban hunera xwe bigehêjîne Neteweya Kurd.
Divê nifşên nû berê xwe bidin bingeha mûzîka kurdî. Ger hûnermdên kurd çavkaniya xwe ji mûzîka gelêrî ya kurdî vernegrin çi modern be çi jî gelêrî be nikarin tiştekî biqelîte û baş û Kurdewarî biafrînin.
Ciwan Haco yekemîn car bala Cîhanê kişande ser mûzîka Kurdî.bi Ciwan Haco mûzîka Kurdî ku li Tirkîye nedihat pejirandin bala “entelluktelan” kişand. Bandora Ciwan Haco ewqas mezin bû ku gelek texlîd an jî dirûvê wî derketi bûn holê.
Ciwan Haco bi avayekî stratejîk tevdigere û him ji alîyekî mûzîka gelêrî-klasîk a Kurdî diparêze ji alîyekî bi naveroka albûmên xwe bo hunera Kurdî dibe mînakeke bêhempa û him jî bi bikaranîna şêweza rojavahî bi formên Kurdî derîyên mûzîka Kurdî bo Cîhanê vedike û mûzîka neteweya bêdewlet û kêm bazar bi avayekî wêrekî digîhîne û asta navneteweyî.Bi vî avahî him bo mûzîkarên din yê Kurd dibe mînekekî sembolîk a xwebawerîyê û him jî zêde xwebawerîya giştîya Kurdan. Mijara hatina Ciwan Haco bo bakûrê Kurdistanê bi taybetî bo Amedê jî wek efsaneyek bû û Ciwan Haco bi pêkanîna xeyalên xwe enseneyekê jî kir rastî.Li Batman û Amedê Ciwan Haco carekî din cûdahîya xwe û rola xwe ya girîng bi pêş çavan xist.
Cihêkî taybetî ya Ciwan Haco di nava gelek Kurdan de heye.Bi taybetî ya ciwanan. Gelek kes di dibistanê de Ciwan Haco naskirin bi taybetî li bakûrê Kurdistanê.Gelek evîn,êş û şadî li gel stranên razdar(mistîk) û kûr ya Ciwan Haco de hate jiyîn. Di zanîngehan de gelek kes bi Ciwan Haco re mûzîka Kurdî heta rastîya Kurd û Kurdistanê naskirin.

Di mûzîka Kurdî de xetimîn û şerma Unkapani….
Di Muzika Kurdî de keşêya herî girîng nebûna pêşesazîya Mûzika Kurdî ye.Arîşeyek din jî ku vê arîşe hemû mijaren diyar dibe ji nebûyîna dewleekî navendî û serbixwe ya Kurdistanê ye.Ji ber wan pisgirêkan riheke hevbaş a Mûzika Kurdî pêk naye.Meselyek din ku zirarê dide Mûzika Kurdî ,wergerandin û talankirina bir sedan klam û stanên Kurdî ye.Çi heyfe ku, gelek caran ev talan bi destê Kurdan tê çêkirin.
Radyoyên Bexda,Tehran û Êrîvan pêşketina Mûzika Kurdî de rolekî girîng leystine. Mihemed Arif Cizrevî,Meyrêmxan,Hesen Cizrewî,Hesen Zîrek Aram Tigran,Şakiro,Qerebetê Xaco,Eyşê Şan û gelek navên din bi wan radyoyan dengên xwe gihandine guhdarvanên Kurd.
Di Muzika Kurdi de herî zêde di şêweyên mûzika gelêrî a Kurdî,mûzaka gelerî aKurdî yê modernizekirî, modern(pop-rock-cazz-pop folk,etno-rock…) û şêweya Dengbejî deberheman tê hilberandin.Kurd hilberîna xwe ya muzikal bi hûnermendên Şakiro, Mehemed Şêxo, Tehsin Taha, Qarabete Xaço, Seid Yusuf ,Seid Hesen,Hesen Zîrek hatiye roja îro edî karine ku perisînin binesazîyake modern.Îro Mûzika Kurdî xwedî hunermendên wek Ciwan Haco û Şivan Perwer ku di qada navneteweyîde bi navûdengin.
Di demên dawî Muzika Kurdî bi hevrastê Mûzika Cihanî xebatên modernize kirî tên kirin -ku divê wisa be-.
Ceribandinên pêşîn yê mûzika modern a Kurdî ji hin dordorên kevneperest ve bi tûndî hat rexne kirin jî pêwistîya vê yekê hêdî hêdî hat têgihîştin.
Xebat û hilberîna di dengbejî û Mûzika Gelêrîya Kurdî de divê were piştgirî kirin heta,xebatên bi vê şêweyî ne bi dengekî xirab li gorî standartên(yekgirtîyên) sounda Cihanî divê bêne pêkanîn.Divê cûdahîya Mûzika Kurdî jî ji mûzikên din li Cihanê bûne “hît” ev be.Divê hilberîna mûzika Kurdî ji rehê xwe qut nebe.Tenê bi vê avahî mayîndeyî tê pêk anîn û rê li ber bêesilkirinê tê girtin.Her weha asêyîya ku mûzika Tirkî û hin mûzikên milletên din ketine ewê mûzika Kurdî rizgar be.Ger mûzik ji çavkanîya xwe sûdmend be û geş be bi vî rengî dikare hêmanên mayîndeyî û biwespî bixûnife.
Lê belê wateya bêesikirinê ne dijî derketina mûzika modern e.Hemû awa û şêweyên ku di mûzikên Cihanê de tê bikaranîn di mûzika Kurdî de jî beyî ku dejenere bikin divê were bikaranîn.Her Kurdekî ne divêtbare ku mûzika gelêrî a Kurdî hez bike.Divê mûzika gelêrî a Kurdî were çêkirin,were parastin,were pêşxistin,were teşvîq kirin,were dorfirehkirin lê raste ku herkesî re were ferz kirin.Ger ciwanekî Kurd biwaze mûzika rock guhdarî bike divê ev bikaribe ku bi zimanê xwe vê şawayî guhdarî bike.Di mûzika Kurdî de divê rock jî, cazz jî,ragge jî,blues jî,hip-hop jî,punk jî,disco jî ango hemû şêweyan were pêşxisitin.Li vir de xala girîng qeliteya mûzika ku tê îcra kirin e. Li şûna zalveyê divê pêşxistin were esas girtin.Ando di mûzika Kurdî de rock çêkirin ev rock li gor pîvanên mûzika Kurdî be.
Tiştê ku mirov pirr eciz dike ewe him bi taybetî li Kurdistana Azad,him jî li Kurdistan Bakûr û li Ewrûpa mercên afirandinê hemû imkanan heye lê gelek hûnermend diçin li Stenbolê albûmên xwe tomar dikin.Ev yek bo Kurdan cihê şermezarîek mezin e.Ev rewş nîşanî dûrbûna ji nirxên sincî û netewî a hin hûnermên û produktorên Kurd nîşan dide.Îro ev navend diviya bû ne Stenbol Hewlêr û Amed bûya.Mûzika Kurdî ku çerxa berjewendî û dêkûdolaban a Unkapanî de were afirandin bila tu kes pêşketin ji mûzika Kurdî hêvî neke.
Hilberîna mûzîka Kurdî a roja me li gor asta destkeftî û berdelên têkoşîna rizgariya netewyî ya Kurdistanê ne zêde geş e. Her çiqas mûzîk gelêrî a kurdî xwedî hilberîn û xerîdariyê be jî piranî xwedî qeliteyek nimz derdikevin pêşberî gûhdarvanan. Kurd di nava gûherîneneke mezin a civakî û sosyal de ne. Kes û beşên ku civaka kurd pêk tînin xwedîyê jiyan û şêweyên cûda ne. Ev cewaziya şêweya civakî bandaorê li mûzîka Kurdî jî dike.
Di mûzîka Kurdî de bi giştî 4 şêwe derdikevin pêş. Ew mûzîka gelêrî, mûzîka hemdem, mûzîka nîv-gelêrî nîv erebesk û albûmên xwedî produksiyona lawaz û bêqelîte ên govend û dîlanû dawetan.
Mixabin Kurdistana Federal ku di gellek qadan de rola pêşengîyê girtiye serxwe di pêşketina mûzîka Kurdî de rolekî pir xirab dileyze. Her wiha li bakûrê kurdistanê her çiqas xebatên baş çêdibin jî ji ber sedemên mp3, înternet, korsan û bêhestiyariya Kurdan para bazara mûzîkêa Kurdî a di bazara mûzîka a li Tirkiyeyê de ji %25’an daketiye ji %5’an
Tiştê herîkambax jî ewe ku hê jî him li bakûrê Kurdistanê him li Ewrûpayê û him jî li başûrê Kurdistanê delfetên berfireh hebin jî hunermedên Kurd albûmên xwe li Stenbolê çêdikin. Diviya bû ku îro navenda mûzîka kurdî ne Stenbol, Amed û Hewlêr bûya.
Li Unqapaniyê mûzîka kurdî di destên dûrî bingeha mûzîka Kurd tê talan kirin û dejenere kirin. Serde jî polîtîkayên şaş a televîyoznên Kurdî vê rewşê hê xirab tir dike. Televîzyonên kurdî mûzîka kurdî yan dikin amûrê îdolojiyê an jî diki qûrbana “navdar” kirinê.
Li cîhanê tu milletan de ecebiya ku hûnermedên Kurd dikin nîne. Piraniya malperên stranbêjên Kurd bi Tirkî ne û di jiyana xwe ya rojane de jî Kurdî bi kar naynin. Û hunera xwe bi Kurdî dikin.. Ka ev huner çiqas dikare “Kurdî” be hûn bifikirin.
Divê nifşên nû berê xwe bidin bingeha mûzîka kurdî. Ger hûnermdên kurd çavkaniya xwe ji mûzîka gelêrî ya kurdî vernegrin çi modern be çi jî gelêrî be nikarin tiştekî biqelîte û baş û Kurdewarî biafrînin.
Divê mûzîka Kurdî ji ve vegere rihê xwe û elsê xwe. Her sal li gel hemû astengî û kêmasiyan bi dehan albûm cihên xwe di arşîva mûzîka kurdî de digrin. Hûnermend û komên wek Ciwan Haco, Şivan Perwer, Koma Dengê Azadi ,Koma Çar Newa, Zekerya, Leyla Feriqî, Aynur, Mehmet Atli, Abbas Ahmed, Rotînda, Koma Hîvron, Dîno, Hanî, Jan Arslan, Bêrî, Şener Yildiz û hwd.. nîşan didin ku berhemên bi qelîte jî dikarin bibin popûlar û gûhdarvan xwedî li wan derdikevin.


Ji bo ku mûzîka Kurdî bigehêje asta ku layiq dike;
-Him li bakûrê Kurdistanê û him jÎ li Kurdistana azad studyoyên li gor pêwîstîyên demê divê bên damezirandin. Divê wezarta Çandê ya hikumeta kurdistana Federal rê li hilberînên xriab bigre û hilberînan kontrol bike.
-Divê şîrketên mûzîka Kurdî ji bo firotin û nasandina albûmên Kurdî stratejên baş peyda bikin û pêwîstiyên dema nû baş fam bikin û bi taybetî giraniyê bidin înternetê.
– Di bi taybetî li bakûrê kurdistanê di hemû perçeyên Kurdistanê de aqademiyên mûzîka Kurdî bêne ava kirin û xebatên pêwîst bi tevlî bûna hemû hûnermend û saziyan bêne meşandin û biryarên hevbeş bêne bicîh anîn. Her wiha divê Yekîtiya Mûzîkjenên kurdistanê ku hemû hunermnedên Kurd digre bin banê xwe were damezirandin.
– Divê li bakûr û başûrê kurdistanê konservatuarên mûzîka kurdî bêne vekirin. Her iha divê ji bo zarokan dibistanên mûzîkê bêne vekirin.
– Divê klîbên kurd bi avayekî bi qelîte bêne kişandin û ji bo hemû llîbên kurdî standartên hevbeş bêne destnîşan kirin.
– Divê wexta albûmek bê amde kirin girîngiyê li promosyonê jî were dayîn û dev ji bi kar anîna Tirkî an jî Îngîlîzî were berdan.
– Divê gûhdarvanên Kurd dev ji korsana berdin û fam bikin ku sektor bûna mûzîka Kurdî encax bi zêde firotinê pêK tê.
– Divê hunermedên Kurd di warê zimanê kurdî de bi hestiyarî tevbigerin û malperên xwe bi Kurdî amade bikin.
– Derbarê mûzîka Kurdî de projeyên navneteweyî pêşkeşî UNESCO, NY û YE bêne pêşkeşkirin.
– Divê dev ji teqlît kirina mûzîka Tirkî were berdan û neye ji bîr kirin ku herî zêde îxtîyaca Tirkan bi texlîd kirinê heye.
Çavkanî
Kürt müzik grupları – Hasan Güner
Metropolleşme ve Türkiye’deki Kürtlerin müziği- Vedat Yıldırım
Geleneksel Kürt müziğine genel bir bakış – Derleyenler: Nezan Newzat Çelebi, Vedat Yıldırım, Aytekin G. Ataş
Kürt Müziği – Erol Mutlu, Kendal Nezan, Mehrdad R. Izady, Ayako Tatsumura, Christian Poche, Dieter Christensen, Archimandrite Komitas – Avesta Yayınları
Tarz û Stîlên muzika Kurdî- Rotînda Yetkîner
Kürt Müziği, dansları ve şarkıları – Mehmet Bayrak – Özge yayınları
Nêrînêk Li Dîroka Kurdistanê -Zekî BOZARSLAN (Weşanên Doz)
HAWAR NET/MuzikKurd (www.muzikkurd.hk-mg.net)
çavkanî: hawarnet