‘Kürt müziği kurumsallaşmalı’

129

“Sanatçı kendi halkının sorunlarından uzak kalamaz. Kürt Özgürlük Hareketi’ne katkı yapmak demek, Kürt halkı için mücadele etmek demektir. Sanat, kültür, siyaset, edebiyat gibi değerler bir bütün olarak ele alınmalı.”

Kürt müziğini birçok açıdan ele aldığımız dosyamızın ikinci bölümünde ise, geçmişten günümüze yaşanan sorunları konu aldık. Xelîl Xemgîn, Koma Çarnewa solisti Serhat Karakaş ve Ednan Kerîm, bu bölümde görüşlerine başvurduğumuz sanatçılar. Üç sanatçımızın da vurgu yaptığı ortak konu, Kürt müziğinde akademik eğitim sorunlarıydı. Sanatçıların kişisel zorluklarından asimilasyona, ticari yaklaşımlardan taklitçiliğe, nitelikli müzik anlayışının geliştirilmesine kadar birçok konuya değinen sanatçılar, Kürt müziğinde akademik yaklaşımın kurumsallaşması gerektiğini belirtiyor.
İlk sözü alan Xelîl Xemgîn, icra etme, ifade etme, edebi ağırlıklı estetiki besteler yazma vb. gibi çalışmaların geliştirilmesi konularına değindi.

Kürt müziğinde, Özgürlük Mücadelesi ile birlikte önemli bir yoğunlaşma ve arayış ortaya çıktı. Gelinen bu düzeyi nasıl değerlendiriyorsunuz?
Gelinen düzeyi iyi bulsak da, kimliğine ve özüne kavuşturulmaya ihtiyaç var. Kürt siyasal mücadelesinin, Kürt müziğindeki yeri önemlidir. Beraberinde getirdiği önemli gelişmeler vardır. Fakat sanatsal çalışmalarda hala toplumsal ve örgütsel yapımızın ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyi yakalayamamasına rağmen, halka hizmet eden ve mücadelesine büyük katkılar sağlayan birçok eser de oluşturulmuştur. Bu da beraberinde yurtseverlik ruhu aşılamış, halkı mücadeleye kaldırmıştır. Daha da önemlisi zemini güçlü ve potansiyel yoğunluğu olan bir sanatı geliştirmektir.

Kürt sanatının Özgürlük Mücadelesine katkıları hakkında neler düşünüyorsunuz?
Özgürlük Hareketi içinde mücadele eden yüzlerce ve binlerce ağır bedel sunan ve ömrünü bu uğurda verenler ile tanıştım. Sıradan bir davadan bahsetmiyorum, özgürlük ve devrim adına yapılan şarkılar ile özgürlük mücadelesine katılan, mücadelede yaşamını yitiren ve bu yüzden tutuklanan birçok insan var. Sanatçı kendi halkının sorunlarından uzak kalamaz; kendi sanatını, kültürünü geliştirmek için sadece sanatsal gelişmelere duyarlı olmak yetmez. Halkın seni anlaması için onun dilini geliştirmen gerekir. Kürt Özgürlük Hareketi’ne katkı yapmak demek, Kürt halkı için mücadele etmek demektir. Sanat, kültür, siyaset, edebiyat gibi değerler bir bütün olarak ele alınmalı. Kürt müziğinin de tam manasıyla kurumsallaşması lazım, gelecek kuşaklara aktarmak için bu şarttır.

Size göre sanata öncülükte neler ön plana çıkıyor?
Sanatımıza öncülük eden etkenlerden bahsederken, değinmemiz gereken en önemli konulardan biri tarzımızın her zaman yenilenmesidir. Yeni yöntemlerle, bakış açısıyla yürümeli. Dönemin ihtiyaçlarına yanıt verecek sanatsal atılımlar olmalı ama geçmişteki eski ruhu da yakalamalıyız. Sanatçılar klasiklerimizi çok dinlemeli. Gelişmelere göre ulusal bakış açısı ile yurtseverlik temelinde devrimci ve toplumsal sanat anlayışı geliştirilip, derinleştirilmeli. Geleceğe miras bırakmamız için sıkıntı ve şikayet tarzı ile değil, bireysel yoğunlaşmalarında içinde olduğu fayda verecek yeni yapılanmaya gidilebilir. Kürt sanatına öncülük edenler bizden öncekiler ve Koma Berxwêdan’dır. Maalesef Kürtlerin akademik sanatsal çalışmaları çok yok.

Kürt klasiklerinin rolü nedir?
Kürt kültürüne ve edebiyatına tarihi kalıcılık sağlayan ve birçok eseri bugüne taşıyan Baba Tahirê Uryan, Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî ve Seydayê Cegerxwîn’e kadar, bunlar bizim yazılı tarihimizdir. Her sanatçı bu klasikleri bilmelidir. Kürt müziğinde Koma Berxwêdan neden bu kadar önemli? Bunu Hunerkom şemsiyesi altında kuran, şehit Sefkan ve şehit Mizgin gibi isimlerdi. Bilindiği gibi tam da tüm zulümlerin, katliamların yapıldığı ve Kürdistan’daki sıcak savaşın başladığı bir dönemde kuruldu. Komun tarihsel anlamı derindir. İmkansızlıklara rağmen şahsi menfaatlerden uzak, halkın ulusal menfati temelinde kurulan bir gruptu. Mücadeleye büyük katkılar sunan grup.

Kürt müziğinin gelişiminde yaşanan sorunlar neler?
Sanatta özelikle müzik alanında önemli gelişmeler var. Çağdaş düzeyde, müzikal üretimler uluslararası standartlar amaçlanmalıdır. Halkın sorunlarında çözüm zemini arayan, halkını da beraberinde ileriye götüren doğrultuda hareket edilmelidir. Kürt müziğinde, geldiğimiz düzeyi küçümsememeliyiz.
Kürt sanatında akademik eğitim çalışmaları ve ekonomik imkanlara bağlı sorunlar var. Bu önemli meselenin anlaşılması gerekiyor. Bu konudaki çalışmalar ile ilgili bilmemiz gereken Kürt müziği, okul ve eğitim yönünden kurumsallaşmalıdır. Batı müziğine yapılan özentiye bir yönden olumsuz bakıyorum, sanatsal asimilasyon, kopyalama ve taklit yolu ile Kürt müziğinin yapısal özelliğini bozarak, deneyimlerin olmamasına etkide bulunuyor.
Son zamanlarda Kürt kültür ve sanatının ulusal muhtevasının zayıflaması, tarihsel ve toplumsal kimliğinden soyutlanmak istenmesi, ticari yaklaşımlar amacı ile tahribat edilmeye çalışılması gibi ciddi sorunlar mevcuttur. Bu anlamda icra etme, ifade etme, edebi ağırlıklı estetiki besteler yazma vb. gibi çalışmalar geliştirilmeli. Kürt sanatı ve kültürünün estetiki değerlerini bilip, sözlü edebiyatımız olan dengbêjlikten tutun da, yazılı eserler ve sanatsal dökümanlara kadar, bu değerlere sahip çıkılmalıdır.

Halkın beklentisi olarak sanatçılara biçilen görev ve sorumluluklar nelerdir?
Sanat sıfatını taşımak için halkının temsiliyetini, halkının değerlerini, tarihini taşımak gerekiyor. Bir Kürt sanatçısı için en önemli görev halkının sorunlarına duyarlılık gösterip, halkının yanında yer almasıdır. Kürtlerin sanatsal düzeyi sadece müzikle bağlanmamalı, tüm sanat ve kültürel alanda çaba harcayan sanatçıların çalışmaları anlamlıdır. Halkının ideolojisi ile ulusal duygusunu barındırmak için, sanatçı kendi anadilini geliştirmede faydalı olmalıdır. Toplumun kendi doğası içerisinde tüm Kürtlerin sorunlarına sahiplenen bir sanat anlayışına sahip olmalıyız.

Sanatçı kendi halkının sorunlarından uzak kalamaz, kendi sanatını, kültürünü geliştirmek için sadece sanatsal gelişmelere duyarlı olmak yetmez. Halkın seni anlaması için onun dilini geliştirmek lazım. sanatçı özgürlüğünü sağlamak için, dilini ve edebiyatını geliştirmek için büyük çabalar harcamalıdır.


 
‘Sanatçılarımızın eğitimi yetersiz’

 Kürtler temiz, asil ve başarılı bir sanat geçmişine sahiptir. Şimdiki Kürt sanatçılarının eğitim problemleri var. Akademik olmalılar; bu yönlü Mamoste Mihemmed Said, Abdullah Cemal vb. insanlarımız da var. Biz Kürt sanatçılar hiçbir zaman kimsenin kopyası olmamalıyız ve Kürtlerin de artık müzikbilimcileri olmalıdır.

Güney Kürdistanlı sanatçı Ednan Kerîm ise, Kürt müziğine arabesk karıştırılmasından şikayetçi. Sanatçının yüzyıl sonrasının muhasebesini yapması gerektiğini belirten Kerîm, Kürt sanatçılarının akademik yönlerini geliştirmeleri gerektiğini belirtiyor.

Sayın Kerîm, Kürt sanatının temel işlevini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Kürt sanatçısının amacı özgürlüktür. Ama özgürlüğüne kavuşan ve sanatında büyük gerilemeler yaşayan birçok halk da var. Sanat, evrensel ve sınırsız bir kalıcılığa göre yapılmalı. İnsan kimliğinin temsilcisidir sanat. Neden hep Arap, Fars ve Türk sanatı diyorlar da, Kürt sanatı denmiyor. Bizdeki hedef, Kürt sanatının ispatı olmalı. Özgür ve bağımsız bir şekilde kültürümüze doğru adım atmalıyız. Güney Kürdistanda Kürt sanatı, saz, balaban ve Kürt enstrümanlarıyla yapılıyor. Güney Kürdistan, bir parça özgürlük sağlamasına rağmen ya İran, Irak ya da Türkiye’ye gidip arabesk türden, onların müziklerini getiriyorlar. Bu, Kürt sanatına yapılacak en büyük yanlışlıktır. Halbuki Kürt sanatı, bu saydıklarımızın yüz katı kadar zengindir.

Peki Kürt sanatının geldiği düzeyi nasıl yorumluyorsunuz?
Eskiden farklı olarak, günümüz sanat çalışmaları ticari bir ilişki aracı olarak kulanıllıyor. Halbuki gerçek sanatçı, yüzyıl sonrasının muhasebesini yapmalıdır. Sanat, alkış ve popülarite ile ölçülemez. Sanat, aynı zamanda milli konuşma hitabıdır. Mesela M. Arif, Tahsin Taha, Eli Merdan, M. Şêxo, Îsa Berwarî denilince, onlar bir şahıs gibi zikir edilmemeli; çünkü onlar Kürtlerin tarihidir.
Sanat istektir. Mesela Şakiro’yu dinlediğiniz zaman, O’nun sanata aşık olduğunu anlarsınız. İçten, gönülden söylüyor. Ama aynı düzeyde bir sesin ve folklorun bir daha gelebileceğine inanmıyorum. Neden şimdiki sanatçılar o eski klasikleri dinlemiyor? Bu gerçek ve temel tarihimizden bahsetmiyorlar? Kürtler temiz, asil ve başarılı bir sanat geçmişine sahiptir. Şimdiki Kürt sanatçılarının eğitim problemleri var. Akademik olmalılar; bu yönlü Mamoste Mihemmed Said, Abdullah Cemal vb. insanlarımız da var. Örneğin Ermeni halkı müziğinin kompozisyonunu yapan ve Mozart gibi dinlenmeye değer bir sanatçı var, Aram Xecê Durzan. Dünya müziğinde ne varsa klasiklerde saklıdır. Biz Kürt sanatçılar hiçbir zaman kimsenin kopyası olmamalıyız ve Kürtlerinde artık müzikbilimcileri olmalıdır.

Kürt sanatçıları ne yapmalı?
Tüm sanatçılar, kendi halkının sanatını dünyaya tanıtmalıdır; bu başlı başına bir devrim ve kendi sanatını koruma refleksidir. Bu kutsal bir görevdir. Başta da belirtiğim gibi sanat kimliktir, halkın birliği içindir. Bugünkü sanatımız da teknik olarak çok iyi, ama ruhen, kalben çok az duygu yüklüdür. Bugün küreselleşmenin yarattığı şudur; istediğin her anda dünyanın en uzağındaki müziği dinleyebiliyorsun. Bu da sanattaki bağımsızlığı yok ediyor. Sanat çeşmemiz çok büyüktür. Bütün dünyaya yeter. Finlandiya’da yapılan Nobel Barış ödülü töreninde Kürt müziğini temsilen Kamkar grubu, Kürtlerin sesini tüm dünyaya duyurdu. Benim de bu grupla yaptığım ortak 2 kasetim var. Toplamda 7 kasetim ve 140 şarkım var. Goranî, Soranî ve Kurmancî söylüyorum.


 

Koma Çarnewa solisti Serhat Karakaş:  ‘Sanatçılar ve kurumlar sorumlu’

Çarnewa solisti Serhat Karakaş ise, sanatçıların yaşadığı zorlukların, müziğin kalitesini etkilediğini belirtiyor. Daha nitelikli bir müzik anlayışının geliştirilmesi için öncelikle sanatçılar ve Kürt kültür kurumlarının sorumluluğuna dikkat çeken Karakaş, bu şekilde halkın sanatsal kabul ölçülerinin de yukarı çekilebileceğini dile getiriyor.

Müziğin, Kürtlerin yaşamındaki yeri nedir sizce?

Aslında bütün müzikal tarzların oluşmasında toplumun yaşayış biçimi, sosyolojisi önemli bir etken olarak karşımıza çıkıyor. Dengbêjlik geleneğinden bahsederken Kürtlerin o dönem yazılı edebiyatının olmaması, Kürt tarihinin taşıyıcısı rolünü üstlenmemesi gibi etkenlerden dolayı Kürtler için hayati önemde bir rol üstlenmemesinden bahsetmek yerinde olacaktır. Bütün bu tarihi işlevler dengbêjliğin Kürtlük bilinci, Kürt ulusallığı açısından önemli bir misyonu yerine getirmiştir. Ama ulusal misyonun yanısıra sanatsal olarak da bu kadar kalıcı olmasındaki tılsımı izah etmek gerekir. Hiçbir aracı öğenin olmadığı bir müzikal aktarım tarzıdır da dengbêjlik. O yüzden de yaşadıkları dönemlerde entellektüel birikimleri dil ve edebiyat bilgisi, muhteşem ses güzellikleriyle dehaların kalıcılaştığı bir tarzdır dengbêjlik.

Günümüz açısından bakarsak, nasıl bir seyir var?
Bugünkü müzik ürünlerinin aktarımını da düşünürsek, aradaki fark daha iyi anlaşılabilinir. Günümüzde üretilen şarkıların dinleyiciye ulaşana kadar olumlu ve olumsuz etkilendikleri aşamalardan behsetmek gerekir. Şarkıları bestelemek, iyi bir aranjör  bulmak, stüdyo aşamasında iyi müzisyenlere şarkıları çaldırabilmek, kayıtları yapabileceğiniz iyi bir ses kayıt stüdyosu ve bütün bunları ekonomik olarak karşılayabilecek bir yapım firması bulmak, klipler çekmek ve sonunda dinleyiciye ulaştırmak gibi çok karmaşık ve yorucu bir süreç. Bu aktarım sürecinde yer alanların profesyonellik dereceleri de, o ürünün iyi veya kötülük derecesini etkiliyor.

Son dönemde çokça eleştirilen arabesk kültür durumunu nasıl değerlendiriyorsunuz?
Dengbêjliğin toplum üzerindeki etkisi, ulusal misyonu tartışılmaz bir gerçeklik. Yine son dönemlerde popüler olan arabeskin Kürt müziğine girişi dönemlerinin de açıklanması gerekir. Arabesk kültür, genelde karamsarlığın, çaresizliğin yoğun yaşandığı dönemlerde daha popüler hale geliyor. Kürt müziğinde yoğun olarak kullanılması da, böyle bir geçiş dönemine denk geliyor. Sayın Abdullah Öcalan’ın uluslararası bir komployla Türkiye’ye teslim edilmesi sonrası, Kürtlerin karamsarlığa ve yoğun acıya kapıldığı bir dönem. Müzikal olarak da zaten Türkçe sözlü olarak Türkiye’de ve Ortadoğu’da kabul gören bir akımdı. Kürt sanatçılar da, o dönemde zaten bir endüstri haline gelmiş bu arabesk müzikal şekle Kürtçe sözlerle dahil oldular.

Geçmişe göre imkanların daha fazla olduğu bir dönemdeyiz. Neden şimdi daha etkili yaratımlar yok?
Bugün üretilen şarkılar ile geçmiştekilerin arasında nicel ve nitel fark olduğu kesin. Bu konuda birçok etkileyici faktörden bahsedilebilinir. Geçmişte bu kadar televizyon, gazete ve konser imkanlarının olmadığı dönemlerde kalıcı olmak için çok iyi ve etkili parçalar üretmek zorunluluğu vardı. Bu üretimler, ekonomik bir getirisi karşılığı olmadan sadece Kürt ulusal mücadelesine katkı ve onun bir parçası olma isteği ve samimiyetiydi. Ama son dönemlerde artık bütün bu etkenlerin yanına bir de para kazanmak, popüler olmak, gündemde kalmak, daha fazla konser, gece, düğün ve etkinliklere katılabilmek etkenleri de belirleyici olmaya başladı. Doğal olarak birçok iyi sarkıcı ve sanatçının yanında, samimi olma eksikliği ve günlük tüketime yönelik daha dar düşünen şarkıcıların olduğunu da görebiliyoruz. Çoğunlukla halk bu elemeyi yapacaktır diye kolaycı ve erteleyici bir savunma mekanizmasıyla hareket edilmekte. Bence asıl sorumluluk yüklenmesi gerekenler kültür kurumlarımız, Kürt tv-radyoları ve onların yayın politikalarıdır. Bu sorumluluğu halktan ve dinleyicilerden önce kurumların ve sanatçıların taşıması gerekir.
Kültür kurumları ve sanatçıların bir sorumluluğu da, kendi halkının estetik ve sanatsal kabul ölçülerini geliştirmek ve daha yukarı çekmektir. Bu çabaların eksikliği bu dönem yaşadığımız ve estetik ve sanatsal kargaşanın sebeplerinden biridir. Roj Tv gibi bu alanın ilklerinden ve halkımız üzerindeki etkileyici ve belirleyici rolü gözönüne alındığında kültürel ve sanatsal yayın politikasının oluşumunda daha katılımcı ve dikkatli olunması beraberinde bir çözümü getirebilir. Kültürel ve sanatsal yozlaşmada sanatçılar ve kurumlar olarak halkımız ve dinleyicimizden önce sorumluluğumuz olduğunu unutmamalıyız.

BİTTİ